Genel avarya (Türk hukukundaki adıyla müşterek avarya), gemiyi ve yükü birlikte tehdit eden bir tehlikeden kurtarmak için bilerek yapılan olağanüstü fedakârlık ve giderlerin gemi, yük ve navlun arasında değerleri oranında paylaştırılmasıdır. Yükü hiç zarar görmemiş gönderici de katkı payı öder; teminat vermeden malını teslim alamaz.
Müşterek avarya hareketi hangi durumda doğar?
Türk Ticaret Kanunu'nun 1272. maddesi üç şartı birlikte arar: gemi, yük ve navlun ortak bir tehlikeyle karşı karşıya olmalı; fedakârlık veya gider bile bile ve makul bir hareket tarzı içinde yapılmalı; yapılan şey olağanüstü olmalı. Bu hareketin doğrudan sonucu olan zarar ve giderler müşterek avarya sayılır.
- Ambardaki yangını söndürmek için bölmelere su basılması ve bu suyun sağlam yüklere verdiği hasar
- Karaya oturan gemiyi hafifletmek için konteynerlerin denize atılması
- Gemiyi yüzdürmek veya çekmek için kurtarma şirketi ve römorkör tutulması
- Makine arızasından sonra sığınma limanına girilmesi ve oradaki liman giderleri
Yalnız tek bir yükü etkileyen kaza, örneğin ağır havada bir konteynerin ıslanması, özel avaryadır. Bu zarar paylaştırılmaz; sahibinde ya da sahibinin sigortacısında kalır.
Hangi kurallar uygulanır?
TTK 1273. madde, taraflar başka bir şey kararlaştırmadıkça Comité Maritime International'ın (CMI) hazırladığı ve Türkçeye çevrilip Resmî Gazete'de yayımlanmış en son tarihli York-Anvers Kuralları'nı uygular. Uluslararası uygulamada güncel metin York-Anvers 2016'dır; CMI Ekim 2022'deki Anvers konferansında yalnız XXI. kuraldaki faiz hükmüne teknik bir düzeltme yaptı. Konişmento ve çarter sözleşmelerinin çoğu 2016 metnine atıf yapar, ama eski sözleşme formlarında 1994 veya 2004 sürümüyle de karşılaşılır. Hangi sürümün geçerli olduğu konişmento arka yüzündeki şartlardan okunur.
Paylaştırma adım adım nasıl yapılır?
- İlan: Donatan genel avarya ilan eder ve dispeçi gecikmeden yaptırmakla yükümlüdür (TTK m. 1278).
- Dispeççi atanması: İlgililer oybirliğiyle dispeççi seçer; anlaşamazlarsa dispeç yapılacak yerin mahkemesi atar (m. 1280).
- Teminat toplanması: Her yük ilgilisinden avarya taahhütnamesi (average bond), değer beyanı ve ticari fatura istenir. Sigortalı yükte sigortacı avarya garantisi (average guarantee) verir; sigortasız yükte nakit depozito alınır.
- Hesap: Dispeççi kabul edilen fedakârlık ve giderleri toplar, varıştaki sağlam değerleri katkıya giren değer olarak hesaplar.
- Dispeç raporu: İlgililer mahkemede itiraz edebilir; kesinleşen onay kararı ilam niteliği kazanır (m. 1284).
Basit bir örnek: Gemi 30 milyon dolar, üzerindeki yükler toplam 20 milyon dolar değerinde olsun. Kabul edilen avarya 2,5 milyon dolarsa oran 2,5 / 50 = yüzde 5 olur. Gemideki 400.000 dolarlık bir makinenin sahibi, makinesi çizik bile almamış olsa 20.000 dolar katkı payı öder.
Sigortasız yük sahibini ne bekler?
TTK 1277. madde kaptanın, garame payları ödenmedikçe veya teminat gösterilmedikçe yükü teslim etmesini yasaklar; 1201. madde de taşıyana müşterek avarya alacağı için eşyanın tümü üzerinde hapis hakkı tanır. Sigortası olmayan alıcı, nakit depozitoyu yatırana kadar yükünü limanda bekletir ve bu sürede ardiye ile demuraj masrafı birikir. Garame payı alacakları bir yılda zamanaşımına uğrar; süre geminin dispeç yerine vardığı tarihten başlar (m. 1285).
Sigorta genel avaryayı karşılar mı?
Institute Cargo Clauses'ın üç seçeneği de genel avarya katkı payını ve kurtarma masraflarını kapsar; farklar hasar teminatındadır ve ICC (A), (B), (C) klozları maddesinde karşılaştırılır. Sigorta bedeli yükün katkıya giren değerinden düşükse sigortacı katkının yalnız oransal kısmını öder. Taşıyıcının sorumluluğunu kapsayan CMR poliçesi ise yük sahibinin katkı borcunu karşılamaz; ayrım CMR sigortası ile emtia sigortası farkı maddesinde anlatılır.
Sık yapılan hatalar
- RoRo gemisinde tır üzerinde taşınan yükün genel avaryaya girmeyeceğini sanmak; araç ve dorse de katkıya girer.
- Avarya taahhütnamesini ve değer beyanını geciktirmek; teslim tarihi de aynı ölçüde gecikir.
- Değer beyanını faturasız vermek; dispeççi beyanı belgeyle doğrular.
Voltim Global bu konuda nasıl destek verir?
Tuapse–Taşucu RoRo hattında taşınan yükler deniz bacağından geçtiği için Voltim Global, yükleme öncesinde poliçenin deniz bacağını ve genel avarya katkısını kapsayıp kapsamadığını müşteriyle birlikte kontrol eder. Olası bir ilanda dispeççinin istediği fatura ve değer beyanı gibi belgelerin hazırlanmasında uluslararası taşıma sigortası tarafıyla koordinasyon sağlanır.