Lashing (yük bağlama), yükün araç, konteyner veya gemi üzerinde kaymasını, devrilmesini ve yer değiştirmesini önlemek için spanzet, zincir veya tel halatla bağlanıp sabitlenmesidir. Karayolunda EN 12195-1 standardına göre hesaplanır; yükün öne doğru ağırlığının 0,8 katı, yana ve arkaya 0,5 katı kadar kuvvete dayanması beklenir.
Yük bağlama neyi önler?
Yol üzerindeki bir yük sürekli kuvvete maruzdur. Ani frende yük öne, virajda yana, kalkışta ve tümsekte arkaya doğru itilir. Sürtünme tek başına yükü yerinde tutmaya yetmez; çünkü aracın sarsılması yükün zemine bastığı kuvveti anlık olarak azaltır. Bağlanmamış ya da yetersiz bağlanmış yük kayar, devrilir, aracın dengesini bozar veya yola düşer. Ağır ve yüksek ağırlık merkezli yüklerde tek bir kaymanın sonucu devrilme olabilir.
Kuvvetler nasıl hesaplanır?
Karayolu için Avrupa'da esas alınan standart EN 12195-1'dir. Standart, bağlama düzeninin yükün ağırlığına oranla belirli ivmelere dayanmasını ister:
| Yön | Karayolunda tasarım ivmesi | Örnek: 10 tonluk yük |
|---|---|---|
| İleri (fren) | 0,8 g | Yaklaşık 8 tonluk kuvvet |
| Yanlara (viraj) | 0,5 g | Yaklaşık 5 tonluk kuvvet |
| Geri (kalkış) | 0,5 g | Yaklaşık 5 tonluk kuvvet |
Bu kuvvetin bir kısmını sürtünme karşılar; kalanını bağlama ekipmanı taşır. Hesabın ayrıntısı yük bağlama kuvveti hesabı maddesinde örnekle verilir. Deniz taşımasında ivmelerin dağılımı farklıdır, özellikle yana doğru kuvvetler büyür; IMO'nun CSS Kodu ve IMO/ILO/UNECE'nin ortak hazırladığı CTU Kodu gemi ve konteyner için ayrı kurallar koyar.
Hangi yöntemler kullanılır?
- Sürtünmeli bağlama (top-over): Spanzet yükün üzerinden geçirilip gerilir ve yükü zemine bastırır. Ekipmanın etiketindeki STF (standart gerdirme kuvveti) değeri belirleyicidir. Hafif ve orta ağırlıktaki yükler için uygundur.
- Doğrudan bağlama: Zincir veya spanzet yükün bağlama noktasından aracın bağlama halkasına çapraz, düz ya da halka şeklinde bağlanır. Bu kez etiketteki LC (bağlama kapasitesi) değeri hesaba girer. Ağır makinelerde ana yöntem budur.
- Dayama ve takozlama (blocking): Yük, dorsenin ön duvarına, dikmelere veya çivilenmiş takozlara dayanarak hareketten alıkonur.
- Birleşik yöntem: Pratikte çoğu proje yükünde dayama, doğrudan bağlama ve sürtünme birlikte kullanılır.
Hangi malzemeler gerekir?
- Spanzet, zincir, tel halat: Sırasıyla EN 12195-2, -3 ve -4 standartlarına uygun ve etiketli olmalıdır. Hangisinin ne zaman seçileceği zincir mi spanzet mi maddesinde tartışılır.
- Kaydırmaz mat: Yük ile zemin arasındaki sürtünme katsayısını artırır; gereken bağlama sayısını belirgin şekilde azaltır.
- Köşe koruyucu: Spanzetin keskin kenarda kesilmesini önler, gerdirme kuvvetini yüke eşit dağıtır.
- Takoz ve kama: Silindirik yüklerin yuvarlanmasını önler. Uluslararası sevkiyatta masif ahşap takozlar ISPM 15 damgalı olmalıdır.
Kim sorumludur?
2918 sayılı Karayolları Trafik Kanunu'nun 65. maddesi, yükün uygun bağlama ve sabitleme yapılmadan düşecek, kayacak, devrilecek veya aracın dengesini bozacak şekilde yüklenmesini yasaklar; bu ihlalin cezası 3.000 TL, konteyner ve tehlikeli madde taşıyan araçlarda 20.000 TL'dir. Pratikte sorumluluk paylaşılır: yükleyen taraf yükü sözleşmeye uygun hazırlar, sürücü ve taşıyıcı yola çıkmadan bağlamanın yeterliliğini kontrol eder. AB'de 2014/47/AB sayılı Direktif, yol kenarı teknik denetimlerinde yük güvenliğinin de incelenmesini öngörür.
Sık yapılan hatalar
- Ağır makineyi yalnız sürtünmeli bağlamayla sabitlemeye çalışmak.
- Bağlama halkasının kapasitesini kontrol etmeden zincirin LC değerine güvenmek.
- Yolda gevşeyen spanzetleri ilk molada yeniden germemek.
Ağır yükte bağlama planı gabari dışı taşıma sürecinin bir parçasıdır ve proje taşımacılığında yükleme öncesinde yazılı olarak hazırlanır.