İran'a yük gönderirken yükün, alıcı dahil tarafların ve ödemenin yaptırım ve ihracat kontrolü rejimlerine uygunluğu gönderici ile alıcının sorumluluğundadır. İran'a yönelik BM yaptırımları Eylül 2025 sonunda yeniden yürürlüğe girmiş, AB ilgili tedbirlerini yeniden uygulamış, ABD'de OFAC programı sürmektedir. Bu madde genel bilgidir, hukuki tavsiye değildir.
Yaptırım uyumu ne demektir?
Yaptırım uyumu, bir ihracat işlemindeki ürünün, alıcının, aracıların, son kullanıcının ve ödeme kanalının geçerli yaptırım listeleri ve ihracat kontrolü kurallarıyla çelişmediğinin taraflarca doğrulanmasıdır. Değerlendirme her işlem için ayrı yapılır; aynı ürün bir alıcıya gönderilebilirken başka bir alıcıya gönderilemeyebilir. Bu madde konuyu genel hatlarıyla anlatır ve hukuki tavsiye yerine geçmez.
İran'a yönelik başlıca rejimler nelerdir?
| Rejim | Güncel durum | Resmî kaynak |
|---|---|---|
| Birleşmiş Milletler | BM Güvenlik Konseyi 19 Eylül 2025'te yaptırım muafiyetinin sürmesini öngören tasarıyı kabul etmedi (4 evet, 9 hayır, 2 çekimser). Fransa, Almanya ve Birleşik Krallık'ın başlattığı snapback süreci sonunda 2015 öncesi BM yaptırımları Eylül 2025 sonunda yeniden yürürlüğe girdi. | BM basın bülteni SC/16175 |
| Avrupa Birliği | AB Konseyi, BM yaptırımlarının geri gelmesinin ardından nükleer bağlantılı kısıtlayıcı tedbirleri Eylül 2025 sonunda yeniden uyguladı. Kapsam; seyahat yasakları, malvarlığı dondurma ile ticaret, finans ve taşımacılık sektörlerindeki tedbirlerdir. | AB Yaptırım Uyum Yardım Masası |
| ABD | OFAC İran programı, İran İşlemleri ve Yaptırımları Yönetmeliği (ITSR, 31 CFR Part 560) ve başkanlık kararnamelerine dayanır. 2026'da da yeni belirlemeler yapıldı: 24 Ağustos'ta havacılık, dijital varlık, altın, denizcilik ve teknoloji, 1 Ekim'de otomotiv ve demiryolu sektörleri EO 13902 kapsamına alındı. | OFAC İran sayfası |
Sorumluluk taraflar arasında nasıl dağılır?
- Gönderici (ihracatçı): Ürünün sınıflandırılması, çift kullanım kontrolü, alıcı ve son kullanıcı bilgisinin doğrulanması, sözleşmedeki yaptırım hükümleri.
- Alıcı: İran tarafındaki ithalat izinleri ile kendi statüsüne ve ödeme kanalına ilişkin beyanlar.
- Ödeme: Ticaret Bakanlığı'nın Ekim 2024 tarihli İran notu, bankacılık kanalıyla para transferi ve akreditif konusundaki kısıtlara dikkat çeker. Ödeme yönteminin uygunluğu taraflarca ve bankalarıyla değerlendirilir; akreditif gibi araçların kullanılabilirliği önceden sorulmalıdır.
- Gümrük müşaviri: Beyanname ve belge hazırlığını yürütür, ürün sınıflandırmasında ihracatçıya destek olur; ticari taraflara ilişkin değerlendirme ise ihracatçıda kalır.
- Taşımacı: Taşıma sözleşmesini yerine getirir. Bir yükün taşınmak üzere kabul edilmesi, yükün veya tarafların yaptırım rejimlerine uygun olduğunu belgelemez.
Gönderici sevkiyattan önce hangi soruları cevaplamalı?
- Alıcı, aracı firma veya son kullanıcı BM, AB ya da OFAC listelerinde yer alıyor mu?
- Ürün çift kullanımlı mı, yasaklı veya izne tabi bir sektöre mi giriyor? Bkz. çift kullanımlı ürün ihracatı.
- Ürün İran'ın kendi ithalat yasakları kapsamında mı? Bkz. İran ithalat yasağı.
- Ödeme hangi kanaldan, hangi taraf üzerinden yapılacak ve bu kanal ilgili rejimlere uygun mu?
- Satış sözleşmesinde teslim şekli ve yaptırım değişikliklerine ilişkin hükümler var mı? Teslim şekilleri için Incoterms maddesine bakılabilir.
- Değerlendirmenin belgeleri, sonradan sorulabilecek sorular için saklanıyor mu?
Avrupa'dan yüklenen yükte neye ayrıca dikkat edilir?
AB'de yerleşik bir ihracatçı, yük Türkiye üzerinden gitse bile AB tedbirlerine doğrudan tabidir. Almanya'da BAFA gibi ulusal ihracat kontrol makamları izin başvurularını yürütür. Bu yüzden yükleme ülkesindeki izin durumu, araç yola çıkmadan netleşmelidir. Avrupa çıkışlı yükün güzergâhı Avrupa'dan İran'a karayolu hattı sayfasında anlatılır.
Hangi kaynaklar düzenli izlenmelidir?
Güncel durum için BM Güvenlik Konseyi duyuruları, AB Yaptırım Uyum Yardım Masası, OFAC'ın İran sayfası ve Türkiye'de Ticaret Bakanlığı yayınları takip edilir. Rejimler kısa aralıklarla değişebildiği için sözleşme tarihindeki değerlendirme, yükleme tarihinde yeniden gözden geçirilir.
Sık Sorulan Sorular
Taşımacı yükün yaptırım uygunluğunu kontrol eder mi?
Türkiye'den İran'a ihracat tamamen yasak mı?
Gıda ve ilaç ihracatı için ayrı kurallar var mı?
Kaynaklar
- BM Basın – SC/16175: Güvenlik Konseyi İran yaptırım muafiyeti tasarısını kabul etmedi (19.09.2025)
- AB Yaptırım Uyum Yardım Masası – Iran sanctions snapback: Council reimposes restrictive measures
- ABD Hazine Bakanlığı OFAC – Iran Sanctions
- T.C. Ticaret Bakanlığı – İran ile ilgili Sık Sorulan Sorular (Ekim 2024, PDF)