Ticaret Bakanlığı'nın Ekim 2024 tarihli İran notuna göre İran; ülkede üretilen, zorunlu ihtiyaç sayılmayan veya lüks kabul edilen mallarda 2.150 adet 8 haneli tarife pozisyonunda ithalatı yasaklamıştır. Liste değişebildiği için kontrol ürünün tarife pozisyonu üzerinden ve İranlı alıcının güncel yazılı teyidiyle yapılır; sorumluluk gönderici ile alıcıdadır.
İran ithalat yasağı ne demektir?
İran ithalat yasağı, İran'ın kendi dış ticaret rejimi kapsamında belirli tarife pozisyonlarındaki malların ülkeye girişini kapatmasıdır. Yasak, başka ülkelerin İran'a uyguladığı yaptırımlardan farklıdır: kararı İran verir ve eşya İran gümrüğünde ithal edilemez. Ticaret Bakanlığı'nın Ekim 2024 tarihli notuna göre yasak; ülke içinde üretilen, zaruri ihtiyaç olarak görülmeyen veya lüks sayılan malları hedefler ve 2.150 adet 8 haneli tarife pozisyonunu kapsar.
Aynı nota göre İran, hammadde ve ara malı ithal etmeyi, nihai ürünü ise mümkün olduğunca az ithal etmeyi tercih eder. Nihai tüketici ürünlerindeki geniş kısıtlamalara rağmen, ülkede montajı yapılarak katma değer bırakan demonte (CKD-SKD) ürünlerin ithalatına izin verilebilmektedir.
Hangi ürünler İran'a fiilen gönderiliyor?
Bakanlık notu, Türkiye'nin İran'a 2023'te en çok ihraç ettiği ürünleri şöyle sıralar:
| Dörtlü GTİP | Ürün grubu | 2023 ihracatı (yaklaşık) |
|---|---|---|
| 1005 | Mısır | 264 milyon $ |
| 5501 | Sentetik filament demetleri | 113 milyon $ |
| 4703 | Kimyasal odun hamuru | 91 milyon $ |
| 3004 | İlaçlar | 78 milyon $ |
| 2304 | Soya küspesi | 72 milyon $ |
Not ayrıca, ithalat yasakları dikkate alındığında makine, teçhizat ve yedek parça, yarı işlenmiş petrokimya ürünleri ve demonte ürünleri potansiyel taşıyan gruplar olarak sayar. Nihai tüketici ürünlerinde ise yasak ve kısıtlama riski daha yüksektir.
Yasak, kısıtlama ve yaptırım arasındaki fark nedir?
| Kavram | Kararı veren | Sonucu | Kim kontrol eder? |
|---|---|---|---|
| İthalat yasağı | İran | Ürün İran'a ithal edilemez | Alıcı ve İranlı gümrük müşaviri |
| İthalat kısıtlaması veya izni | İran | Ürün ancak izin, kayıt ya da şartla girer | Alıcı ve İranlı gümrük müşaviri |
| Yaptırımlar | BM, AB, ABD ve diğerleri | Ürün, taraflar veya ödeme bu rejimlere takılabilir | Gönderici ve alıcı, kendi hukuk danışmanlarıyla |
| Türkiye'nin ihracat kontrolü | Türkiye | Bazı ürünlerde ihracat izni gerekir | İhracatçı |
Yaptırım çerçevesi İran'a yük gönderirken yaptırım sorumluluğu maddesinde, izne tabi ürünler ise çift kullanımlı ürün ihracatı maddesinde ele alınır.
GTİP üzerinden kontrol nasıl yapılır?
- Ürünün Türkiye'deki 12 haneli GTİP'i belirlenir; yöntem GTİP numarası nasıl bulunur maddesindedir.
- İlk 6 hane uluslararası Armonize Sistem'den gelir ve iki ülkede ortaktır. İran'ın tarifesi 8 hanelidir; 7. ve 8. haneler Türkiye'deki alt kırılımla aynı olmayabilir. Ayrıntı HS kodu ile GTİP farkı maddesindedir.
- Alıcıdan, ürünün İran tarifesindeki 8 haneli pozisyonunu ve ithalatın serbest olduğunu yazılı olarak bildirmesi istenir.
- Ürün demonte gönderilecekse, parçaların tarife pozisyonu bitmiş üründen farklı olacağı için kontrol parça bazında tekrarlanır.
- Teyidin tarihi kayda geçirilir; liste güncellenebildiği için uzun vadeli sözleşmelerde kontrol yenilenir.
Yasaklı ürün yola çıkarsa ne olur?
Eşya İran'da ithal edilemez ve sınırda ya da varış gümrüğünde bekler. Geri dönüş, üçüncü ülkeye yönlendirme veya bekleme maliyetleri doğar. Ticaret Bakanlığı'nın TIR açıklamalarına göre gidişte kullanılan karne, geri gönderilen eşyanın Türkiye'ye dönüşünde kullanılamaz; dönüş ayrı bir transit belgesi ve yeni gümrük işlemleriyle planlanır.
Sorumluluk kimdedir?
Ürünün İran'a ithal edilebilir olduğunu doğrulamak gönderici ile alıcının işidir. Taşıma sözleşmesi, ürünün İran'da serbest dolaşıma girebileceğinin güvencesi değildir. Kontrol tamamlanmış bir yükün sevkiyat adımları Türkiye–İran karayolu taşımacılığı sayfasında anlatılır.