FOB (Free On Board, Gemide Teslim), satıcının malı ihracat gümrüğünü yaparak alıcının belirlediği gemiye, adı geçen yükleme limanında yüklediği Incoterms kuralıdır. Risk, mal gemiye yüklendiği anda alıcıya geçer. Deniz navlunu, sigorta ve varış masrafları alıcıya aittir. Yalnız deniz ve iç su yolu taşımalarında kullanılır.
FOB'da teslim tam olarak nerede gerçekleşir?
Incoterms® 2020'ye göre FOB'da teslim, malın alıcının tayin ettiği gemiye yüklenmesiyle veya bu şekilde teslim edilmiş malın tedarik edilmesiyle gerçekleşir. Eski sürümlerdeki "küpeşte" (ship's rail) ölçütü Incoterms 2010 ile kaldırıldı; artık belirleyici olan malın gemi güvertesinde veya ambarında olmasıdır. Doğru yazım şöyledir: "FOB Mersin Limanı Incoterms® 2020".
Taraflar neyi üstlenir?
| Yükümlülük | Satıcı | Alıcı |
|---|---|---|
| Malın ambalajlanması ve limana taşınması | ✔ | |
| İhracat gümrüklemesi ve ihracat izinleri | ✔ | |
| Liman masrafları ve gemiye yükleme | ✔ | |
| Gemi tayini ve deniz navlunu | ✔ | |
| Yükleme sonrası risk ve sigorta | ✔ | |
| Transit, ithalat gümrüğü ve vergiler | ✔ |
Satıcının sigorta yaptırma yükümlülüğü yoktur. Alıcı yükleme anından itibaren riski taşıdığı için kendi emtia sigortasını bu ana göre başlatmalıdır.
FOB nasıl işler?
- Alıcı gemiyi veya armatörü belirler ve satıcıya gemi adını, yükleme tarihini, terminali bildirir.
- Satıcı malı limana getirir, ihracat beyannamesini verir ve gümrük işlemlerini tamamlar.
- Mal gemiye yüklenir; risk bu anda alıcıya geçer.
- Satıcı teslimi kanıtlayan belgeyi, genellikle yükleme şerhli konşimentoyu alıcıya iletir.
Gemi zamanında gelmez veya yükleme yapmazsa ortaya çıkan ek masraflar ve risk, mal sözleşmeye konu olarak ayrılmış olmak şartıyla alıcıya geçer. Bu nedenle gemi bildirimi ve yükleme penceresi sözleşmede tarihlerle yazılmalıdır.
Konteyner yükünde neden sorun çıkar?
Konteyner yükünde satıcı konteyneri limandaki terminale, gemiye yüklenmeden günler önce teslim eder. Konteyner artık satıcının kontrolünde değildir, ama FOB'a göre risk hâlâ ondadır. Terminalde yaşanan bir hasar bu boşlukta kalır. ICC bu nedenle konteyner yükünde FOB yerine FCA kullanılmasını önerir; FCA'da risk mal taşıyıcıya teslim edildiğinde geçer. Konu konteyner yükünde FOB yerine FCA maddesinde ayrıntılı. FOB'un asıl uygun olduğu alan dökme yük, demir-çelik, proje yükü gibi satıcının gemiye doğrudan erişebildiği sevkiyatlardır.
FOB'un yakın kurallarla farkı
- FAS: Teslim, malın gemi yanına konmasıyla biter; yükleme alıcıdadır.
- CFR: Risk yine yüklemede geçer, ancak navlunu satıcı öder.
- CIF: CFR'ye ek olarak satıcı asgari teminatlı sigorta yaptırır.
Türkiye'de FOB değerinin istatistikteki yeri
TÜİK dış ticaret istatistiklerinde ihracat FOB, ithalat CIF değeri üzerinden yayımlanır. Bu, sözleşmedeki teslim şeklinden bağımsız bir istatistik yöntemidir: CIF veya DAP satılan bir malın ihracat beyannamesinde de istatistik için FOB kıymeti hesaplanır. Serbest bölgelerdeki ücret istisnasında aranan "FOB bedelinin %85'i" ölçütü de bu kavrama dayanır.
Sık yapılan hatalar
- Karayolu veya hava taşımasında FOB yazmak; FOB yalnız deniz ve iç su yolunda kullanılır.
- Limandaki yükleme masraflarının (THC dahil) nasıl bölüneceğini liman teamülüne bırakmak.
- "FOB İstanbul" gibi liman adı belirsiz ifadeler kullanmak; yalnız Ambarlı'da bile birden fazla terminal vardır.
- Alıcının sigortasını yükleme anından değil, varıştan başlatmak.
Voltim Global bu konuda nasıl destek verir?
Voltim Global, deniz yolu taşımacılığı ve mevzuat danışmanlığı kapsamında yükün tipine göre FOB ile FCA arasında hangisinin uygun olduğunu değerlendirir; ihracat beyannamesi ile limana teslim zamanlamasını aynı planda yürütür.