AEB–İran Serbest Ticaret Anlaşması, Avrasya Ekonomik Birliği ile İran arasında 25 Aralık 2023'te St. Petersburg'da imzalanan ve 15 Mayıs 2025'te yürürlüğe giren anlaşmadır. Avrasya Ekonomik Komisyonu'na göre ürün nomenklatürünün yaklaşık yüzde 90'ında gümrük vergisiz rejim getirir ve 2019'dan beri uygulanan sınırlı kapsamlı geçici anlaşmanın yerini alır.
AEB–İran Serbest Ticaret Anlaşması nedir?
AEB–İran Serbest Ticaret Anlaşması, Avrasya Ekonomik Birliği'nin beş üyesi (Ermenistan, Belarus, Kazakistan, Kırgızistan ve Rusya) ile İran arasındaki mal ticaretinde gümrük vergilerini büyük ölçüde kaldıran tam kapsamlı anlaşma demektir. Serbest ticaret anlaşmalarının genel mantığı serbest ticaret anlaşması maddesinde, Birlik'in iç işleyişi ise Avrasya Ekonomik Birliği ile ticaret maddesinde anlatılır.
Anlaşma hangi aşamalardan geçti?
| Tarih | Gelişme |
|---|---|
| 17 Mayıs 2018 | Sınırlı ürün listesini kapsayan geçici anlaşma imzalandı |
| 27 Ekim 2019 | Geçici anlaşma yürürlüğe girdi |
| 25 Aralık 2023 | Tam kapsamlı anlaşma St. Petersburg'da imzalandı |
| Ocak 2025 | AEB tarafı iç onay süreçlerinin tamamlandığını İran'a bildirdi |
| 15 Mayıs 2025 | Anlaşma, notaların teatisinden 60 gün sonra yürürlüğe girdi ve geçici anlaşmanın yerini aldı |
Gümrük vergilerinde ne değişti?
Avrasya Ekonomik Komisyonu'na göre tam anlaşma, ürün nomenklatürünün neredeyse yüzde 90'ında gümrük vergisiz ticaret öngörür. Taraflar ikili ticaretin rekor düzey olan 12 milyar dolara, yani mevcut hacmin yaklaşık iki katına çıkmasını bekliyor. Rusya Başbakan Yardımcısı Aleksey Overçuk'un Interfax'a yaptığı açıklamaya göre:
- İran'ın Rus mallarına uyguladığı ortalama ithalat vergisi yüzde 16,7'den yüzde 5,2'ye iniyor;
- tercihler Rusya'nın İran'a ihracatının yüzde 93,7'sinden fazlasını kapsıyor;
- elektrikli ekipman, demir esaslı metaller, şeker ve sığır eti için vergiler sıfırlanıyor.
Tercihli vergiden kim yararlanır?
Tercihli rejim yalnız anlaşma taraflarının menşeli eşyasına uygulanır. Bu, malın AEB ülkelerinden birinde ya da İran'da anlaşmanın menşe kurallarına göre üretilmiş olması ve bunun geçerli bir menşe belgesiyle kanıtlanması demektir. Malın hangi ülkeden yola çıktığı tek başına yeterli değildir; ayrım tercihli ve tercihsiz menşe maddesinde açıklanır.
Türkiye bu anlaşmanın tarafı değildir. Türk menşeli bir mal Rusya'ya ya da İran'a giderken bu anlaşmadan yararlanmaz; Türkiye ile İran arasında 2015'ten beri ayrı bir tercihli ticaret anlaşması uygulanır ve bu anlaşmanın belgesi İran menşe ispat belgesi maddesinde anlatılır. Rus menşeli malın Gürcistan veya Türkiye üzerinden transit geçmesi menşei tek başına değiştirmez; ancak serbest ticaret anlaşmalarının çoğunda eşyanın transit sırasında gümrük denetiminde kaldığının gösterilmesi istenir, bu yüzden transit belgeleri saklanmalıdır.
Tercihli vergiyle yapılacak bir Rusya–İran sevkiyatında neler kontrol edilir?
- Malın tarife pozisyonunun anlaşmanın vergisiz listesinde yer alıp almadığı;
- menşe kurallarının karşılanıp karşılanmadığı ve menşe belgesinin hangi kurumdan alınacağı;
- fatura, çeki listesi ve CMR'deki eşya tanımının menşe belgesiyle birebir aynı olması;
- transit ülkelerde eşyanın gümrük denetiminde kaldığını gösteren belgelerin dosyada tutulması.
Anlaşma taşımacılığı nasıl etkiler?
Vergi indirimleri Rusya–İran mal ticaretini ucuzlattığı için iki ülke arasındaki taşıma talebini de etkiler. Bu talep Kuzey–Güney koridorunun farklı kollarına dağılır; karayolu tarafında Rusya'dan İran'a giden tırlar Kafkasya ve Türkiye üzerinden de ilerleyebilir.
Taşıma organizasyonu açısından anlaşmanın etkisi belge setinde görülür: tercihli vergi talep edilecekse menşe belgesi ve fatura bilgileri yükle birlikte eksiksiz hazırlanmalıdır. Hangi tarife pozisyonunun hangi oranla vergilendirileceği ise taşımacılık değil gümrük tarifesi konusudur; oran resmî tarifeden veya yetkili gümrük müşavirinden teyit edilir. Sınıflandırmanın temeli GTİP maddesinde yer alır. Rusya'dan Türkiye üzerinden İran'a karayolu taşımasının işleyişi Rusya–Türkiye–İran karayolu taşımacılığı sayfasında anlatılır.