Kuzey–Güney Uluslararası Ulaştırma Koridoru (INSTC), temeli 2000–2002 yıllarında Rusya, İran ve Hindistan tarafından atılan, Hindistan'ı İran üzerinden Rusya ve Kuzey Avrupa'ya bağlayan yaklaşık 7.200 km'lik çok modlu taşıma ağıdır. Deniz, demiryolu ve karayolu kollarından oluşur; Türkiye bu ağa karayoluyla Gürbulak–Bazargan kapısı üzerinden bağlanır.
INSTC ne anlama gelir?
Kuzey–Güney Uluslararası Ulaştırma Koridoru, İngilizce kısaltmasıyla INSTC (International North–South Transport Corridor), Hint Okyanusu ile Rusya ve Kuzey Avrupa arasındaki yükü İran üzerinden taşımak için kurgulanmış çok modlu ağ demektir. Ticaret Bakanlığı'nın koridor değerlendirmesine göre ağ, Hindistan'ın Mumbai kentini İran limanları ve demiryolları üzerinden Finlandiya'ya kadar bağlar ve yaklaşık 7.200 km uzunluğundadır. Çok modlu taşıma, aynı sevkiyatın gemi, tren ve tır gibi birden fazla taşıma türüyle tamamlanmasıdır; terimler arasındaki ayrım multimodal ve intermodal taşımacılık maddesinde açıklanır.
Koridoru kimler kurdu, hangi ülkeler katılıyor?
- 2000–2002: Rusya, İran ve Hindistan projenin temelini attı.
- Sonraki yıllar: Ermenistan, Azerbaycan, Kazakistan, Belarus, Tacikistan ve Türkmenistan'ın da aralarında bulunduğu ülkeler projeye katıldı.
- Ocak 2018: Hindistan'dan Rusya'ya Bender Abbas Limanı üzerinden ilk yük gönderildi.
- 6 Mart 2019: Koridorun koordinasyonu için düzenlenen konferansa İran ve Hindistan'ın yanı sıra 12 ülke katıldı; Türkiye de katılımcılar arasındaydı.
Koridorun kolları ve eksik halkası nedir?
| Unsur | Kapsam | Bilinen durum |
|---|---|---|
| Deniz bağlantısı | Hindistan limanları – İran'ın Bender Abbas ve Çabahar limanları | Ticaret Bakanlığı'na göre Çabahar koridorun başlangıç noktalarından biri olabilir |
| Demiryolu bağlantısı | Rusya'dan Azerbaycan üzerinden İran'a uzanan hat | 164 km'lik Kazvin–Reşt demiryolu 6 Mart 2019'da açıldı |
| Reşt–Astara demiryolu | Yaklaşık 160 km'lik eksik halka | Rusya ve İran 2023'te anlaşma imzaladı; toplam maliyet 1,6 milyar €; inşaat takvimi henüz kesinleşmedi |
| Karayolu | Koridor ülkeleri arasındaki tır taşımacılığı | Rusya Ulaştırma Bakanlığı'na göre koridorun karayolu sektöründe 2025'te 1,2 milyon ton yük taşındı |
Reşt–Astara hattı için Rusya Enerji Bakanı Şubat 2026'da uygulama aşamasının 1 Nisan 2026'da başlayacağını açıklamıştı; bu nedenle hat, kaynaklarda hâlâ planlanan bir bağlantı olarak anılır. TASS'a göre hat tamamlandığında Rusya'ya Basra Körfezi limanlarına kesintisiz demiryolu erişimi sağlanması hedefleniyor.
Türkiye koridorla nasıl bağlantı kurar?
Türkiye, koridorun kurucu ülkeleri arasında değildir; ancak İran'ın karayolu ağına Gürbulak–Bazargan kapısından bağlanır. Ticaret Bakanlığı da koridoru İran açısından Avrupa'ya ve Türkiye'ye en kısa bağlantılardan biri olarak niteler. Uygulamada iki kullanım öne çıkar:
- Türkiye'den İran'a ve İran üzerinden Orta Asya'ya giden yükler; bu yön Türkiye'den Orta Asya'ya karayolu taşıması maddesinde anlatılır.
- Rusya'dan İran topraklarını gümrüklü transitle geçerek Türkiye'ye gelen yükler; bu model Rusya'dan Türkiye'ye İran üzerinden transit maddesinde ele alınır.
Koridoru kullanırken nelere dikkat edilir?
- Transit belgesi: BM kayıtlarına göre Rusya, İran ve Türkiye TIR Sözleşmesi'ne taraftır; Hindistan da 15 Haziran 2017'de katıldı. Karayolu bacağı bu nedenle TIR karnesiyle yürütülebilir.
- Aktarma noktaları: Çok modlu sevkiyatta her liman ya da istasyon ayrı elleçleme, belge ve sorumluluk geçişi demektir; sorumluluk sınırları taşıma sözleşmesinde netleştirilir.
- Belge tutarlılığı: Fatura, çeki listesi ve CMR'deki eşya tanımı, ağırlık ve kap adedi tüm aktarma noktalarında aynı kalmalıdır; tutarsızlık her sınırda ayrı kontrol demektir.
- Yaptırım rejimleri: İran'a yönelik BM, AB ve ABD yaptırım rejimleri bulunur; yükün ve tarafların uygunluğu gönderici ve alıcı tarafından resmî kaynaklardan kontrol edilir. Tarafsız çerçeve yaptırım sorumluluğu maddesindedir.
- Süre: Koridorun tamamı için tek bir süre yoktur; mod, aktarma sayısı ve sınır yoğunluğu belirleyicidir.
Rusya'dan İran üzerinden Türkiye'ye uzanan karayolu transitinin uygulaması Rusya–İran–Türkiye transit hattı sayfasında yer alır.