ADR, tehlikeli malların karayoluyla uluslararası taşınmasını düzenleyen Birleşmiş Milletler anlaşmasıdır. Bir maddenin nasıl sınıflandırılacağını, ambalajlanıp etiketleneceğini, hangi araçla, hangi eğitimli sürücüyle ve hangi belgelerle taşınacağını belirler. 1957'de Cenevre'de imzalanan anlaşmaya Türkiye 2010'da taraf olmuştur ve kuralları yurt içi taşımalarda da uygular.
ADR'nin kapsamı ve yapısı
ADR, 30 Eylül 1957'de Cenevre'de imzalanmış, 29 Ocak 1968'de yürürlüğe girmiştir. Anlaşmayı Birleşmiş Milletler Avrupa Ekonomik Komisyonu (UNECE) bünyesindeki tehlikeli maddeler çalışma grubu (WP.15) yönetir. 2025 itibarıyla 55 ülke taraftır. Avrupa dışından katılımı kolaylaştırmak için 1 Ocak 2021'den bu yana resmî adında “Avrupa” kelimesi yer almaz.
Anlaşmanın kısa ana metni yalnız çerçeveyi çizer; asıl kurallar iki ektedir:
- Ek A: Genel hükümler, sınıflandırma, tehlikeli maddeler listesi (Tablo A), ambalaj ve tank kuralları, işaretleme-etiketleme, taşıma evrakı, yükleme ve boşaltma.
- Ek B: Araç mürettebatı, ekipman, işletme kuralları, sürücü eğitimi, araç yapımı ve onayı.
Ekler dokuz bölümden oluşur ve iki cilt hâlinde yayımlanır. Metin, BM'nin tüm taşıma modları için hazırladığı Tehlikeli Malların Taşınmasına İlişkin Model Düzenlemeler'e dayanır. Bu sayede ADR, demiryolundaki RID, denizdeki IMDG ve havadaki IATA DGR ile aynı sınıf ve UN numarası sistemini kullanır; farklar ADR, RID, IMDG ve IATA DGR karşılaştırmasında tablo hâlinde verilir.
Ne işe yarar?
ADR'nin temel işlevi, sınır geçen bir tehlikeli madde aracının her ülkede aynı kurallara tabi olmasını sağlamaktır. Mersin'den yola çıkan bir boya yükü Bulgaristan'da, Macaristan'da ya da Almanya'da aynı etiket, aynı turuncu plaka ve aynı evrakla denetlenir. Bu ortak dil iki sonuç doğurur: kazada itfaiye ve sağlık ekipleri yükün ne olduğunu plakadan anlar, firmalar da her ülke için ayrı izin aramaz.
Kurallar ne sıklıkla değişir?
ADR iki yılda bir, tek yıllarda güncellenir. ADR 2025 1 Ocak 2025'te yürürlüğe girmiş; ADR 2023 hükümleri 30 Haziran 2025'e kadar kullanılabilmiştir. Son sürümle gelen sodyum iyon pil girişleri (UN 3551, UN 3552) gibi değişiklikler ADR 2025 değişiklikleri maddesinde anlatılır. Bir sonraki sürüm ADR 2027'dir.
Türkiye'de nasıl uygulanır?
Türkiye ADR'ye 2010 yılında taraf olmuştur. Uygulamadan Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı sorumludur. Güncel ulusal düzenleme, 18 Haziran 2022 tarihli ve 31870 sayılı Resmî Gazete'de yayımlanan Tehlikeli Maddelerin Karayoluyla Taşınması Hakkında Yönetmelik'tir. Yönetmelik ADR hükümlerini yurt içi taşımalara da uygular ve Türkiye'ye özgü belgeleri tanımlar: Tehlikeli Madde Faaliyet Belgesi (TMFB), tehlikeli madde güvenlik danışmanı (TMGD) zorunluluğu ve SRC5 sürücü belgesi. Ayrıntılar ulusal tehlikeli madde yönetmeliği maddesindedir.
ADR'li taşımanın temel gereklilikleri
- Sınıflandırma: Maddenin UN numarası, sınıfı ve paketleme grubu belirlenir; Tablo A hangi kuralların uygulanacağını gösterir.
- Ambalaj: Ambalajlı yüklerde UN onaylı ambalaj kullanılır; tanklar ayrıca onaylıdır.
- İşaretleme ve etiketleme: Kolilere UN numarası ve tehlike etiketi, araca turuncu plaka ve gerekirse plakart konur.
- Evrak: Taşıma evrakı ve sürücü için yazılı talimat araçta bulunur.
- Araç ve ekipman: Yangın söndürücüler ve kişisel koruyucu donanım; tanker ve bazı araç tipleri için ADR araç uygunluk belgesi.
- Personel: Sürücü ADR eğitim sertifikası (Türkiye'de SRC5) taşır; yükleme yapan personel de eğitim alır.
- Güzergâh ve yükleme: Birlikte yükleme yasakları ve tünel kısıtlama kodları uygulanır.
Kim sorumludur?
ADR sorumluluğu yalnız taşıyıcıya yüklemez. Gönderen sınıflandırmadan ve evraktan, paketleyen ve yükleyen ambalaj ile istiften, taşıyıcı araç ve sürücüden, alıcı ise boşaltma sonrası kontrollerden sorumludur. Rol dağılımı gönderen, taşıyıcı ve alıcı sorumlulukları maddesinde ayrıntılıdır. Küçük miktarlarda bazı yükümlülükler kalkar; bu muafiyetler taşıma kategorisi ve 1000 puan kuralı üzerinden hesaplanır. Bu rollerin bir sevkiyatta nasıl paylaştırıldığı, tehlikeli madde (ADR) taşımacılığı hizmetinin planlama adımlarında görülebilir.