ADR sınıf 9, diğer sekiz sınıfın tanımına girmeyen ama taşıma sırasında tehlike yaratan madde ve nesneleri kapsar. Lityum ve sodyum iyon piller, çevreye zararlı maddeler (UN 3077, UN 3082), asbest, yüksek sıcaklıkta taşınan maddeler, hava yastığı şişiricileri ve genetiği değiştirilmiş organizmalar bu sınıftadır. Etiketinin üst yarısında yedi dikey siyah çizgi bulunur.
Sınıf 9 neden “çeşitli” diye adlandırılır?
Sınıf 9 bir artık sınıftır: patlamayan, yanıcı sıvı ya da gaz olmayan, zehirli veya aşındırıcı sayılmayan ama yine de kaza ya da yangında risk yaratan maddeler burada toplanır. ADR bu maddeleri sınıflandırma kodlarıyla gruplar:
| Kod | Grup | Örnek UN numaraları |
|---|---|---|
| M1 | İnce toz olarak solunduğunda sağlığa zararlı maddeler | Asbest (UN 2212, UN 2590) |
| M2 | Yangında dioksin oluşturabilen madde ve nesneler | PCB içeren sıvılar (UN 2315) |
| M3 | Yanıcı buhar çıkaran maddeler | Köpürebilir polimer granül (UN 2211) |
| M4 | Lityum ve sodyum iyon piller | UN 3090, 3091, 3480, 3481, 3536; ADR 2025 ile UN 3551, 3552 |
| M5 | Can kurtarma araçları | Şişme can salı (UN 2990), hava yastığı şişiricisi (UN 3268) |
| M6–M8 | Çevreye zararlı maddeler, GDO ve GDM'ler | UN 3077 (katı), UN 3082 (sıvı), UN 3245 |
| M9–M10 | Yüksek sıcaklıkta taşınan maddeler | UN 3257 (sıvı, en az 100 °C), UN 3258 (katı, en az 240 °C) |
| M11 | Başka sınıfa girmeyen diğer tehlikeli maddeler | Tablo A'daki özel girişler |
Kuru buz (UN 1845) ayrı bir durumdur. ADR'ye tabi değildir; yalnız 5.5.3 bölümündeki havalandırma ve uyarı kuralları uygulanır.
Hangi etiket ve işaretler kullanılır?
- Sınıf 9 etiketi: Beyaz zeminde üst yarıda yedi dikey siyah çizgi.
- 9A etiketi: Lityum ve sodyum iyon piller için; alt yarıda pil grubu ve yanan hücre simgesi bulunur.
- Çevreye zararlı madde işareti: Kuruyan ağaç ve ölü balık simgesi. Hangi sınıfta olursa olsun çevre ölçütlerini karşılayan her maddede kullanılır.
- Yüksek sıcaklık işareti: Termometre simgesi; sıvı hâlde 100 °C, katı hâlde 240 °C ve üzerinde taşınan maddeleri (örneğin UN 3257, UN 3258) taşıyan tanklı ve özel donanımlı araçlarda zorunludur.
- Lityum pil işareti: Kırmızı çizgili çerçeve içinde UN numarası; muafiyetle taşınan küçük pil gönderilerinde kullanılır.
Araç için neler gerekir?
Sınıf 9 maddelerinin çoğu taşıma kategorisi 3'tedir: araç başına toplam 1.000 kg veya litreye kadar turuncu plaka, ADR sürücü belgesi ve yazılı talimat gerekmez. UN 3480 lityum iyon piller ise kategori 2'dedir ve sınır 333 kg'a düşer. Hesap yöntemi taşıma kategorisi ve 1000 puan kuralı maddesindedir. Sınır aşıldığında turuncu plaka, sürücü sertifikası, araç ekipmanı ve yazılı talimat zorunlu olur. Tanker ve dökme taşımada turuncu plakada çevreye zararlı maddeler için 90, yüksek sıcaklıktaki maddeler için 99 tehlike tanımlama numarası yer alır.
Sık görülen muafiyetler
- Özel hüküm 375: UN 3077 ve UN 3082, tekli veya iç ambalajda en fazla 5 kg ya da 5 litre ise ADR'ye tabi değildir; ambalaj genel güvenlik şartlarını karşılamalıdır.
- Özel hüküm 188: Küçük lityum piller (lityum iyonda hücre 20 Wh, batarya 100 Wh; lityum metalde hücre 1 g, batarya 2 g sınırı) lityum pil işaretiyle basitleştirilmiş kurallara tabidir.
- Sınırlı miktar (LQ): Tablo A'da izin verilen iç ambalaj miktarlarına kadar LQ işaretiyle taşınabilir; ayrıntı sınırlı miktar maddesindedir.
- 1.1.3.6 miktar muafiyeti: Kategori sınırının altında kalan araç yüklerinde plaka ve sürücü belgesi gerekmez, ama etiket ve evrak kuralları sürer.
Sık yapılan hatalar
- Hasarlı veya geri çağrılmış lityum pilleri sağlam pil gibi göndermek. Bunlar özel hükümlere ve özel ambalaja tabidir; lityum pil taşımacılığı maddesine bakılmalıdır.
- Çevreye zararlı madde işaretini yalnız sınıf 9 maddelerine uygulamak. Sınıf 3 bir solvent de bu işareti gerektirebilir.
- Kuru buzlu araçta havalandırmayı ve kapı uyarısını ihmal etmek. Kapalı kasada karbondioksit birikimi boğulma riski yaratır.
Pil ve çevreye zararlı kimyasal sevkiyatlarında muafiyetin geçerli olup olmadığı, tehlikeli madde (ADR) taşımacılığı teklifinden önce netleştirilmelidir.