ADR taşıma kategorisi, bir tehlikeli maddenin risk düzeyine göre 0 ile 4 arasında verilen ve Tablo A'nın 15. sütununda yazan değerdir. 1000 puan kuralında her maddenin miktarı kategorisinin çarpanıyla (kategori 1 için 50, kategori 2 için 3, kategori 3 için 1) çarpılıp toplanır. Toplam 1000'i aşmıyorsa araç ADR'nin 1.1.3.6 muafiyetinden yararlanır.
Taşıma kategorileri neyi gösterir?
ADR, her UN numarasına ve paketleme grubuna bir taşıma kategorisi atar. Kategori, maddenin bir araçta hangi miktara kadar “küçük yük” sayılabileceğini belirler. Kategoriler ve araç başına sınırlar şöyledir:
| Kategori | Çarpan | Tek başına muaf sınır | Örnek |
|---|---|---|---|
| 0 | — | 0 (muafiyet yok) | A kategorisi bulaşıcı maddeler (UN 2814), hidrojen siyanür (UN 1051) |
| 1 | 50 | 20 kg veya litre | Bazı PG I zehirli maddeler, bazı patlayıcılar |
| 2 | 3 | 333 kg veya litre | Benzin (UN 1203), LPG (UN 1965), PG II boyalar, lityum iyon piller (UN 3480) |
| 3 | 1 | 1.000 kg veya litre | Motorin (UN 1202), PG III boyalar, UN 3077 ve UN 3082 |
| 4 | 0 | Sınırsız | Temizlenmemiş boş ambalajlar (kategori 0 içerikler hariç) |
Bir maddenin kategorisi Tablo A'nın 15. sütununda, tünel kısıtlama koduyla aynı hücrede yazar.
1000 puan kuralı nasıl hesaplanır?
Bir araçta farklı kategorilerden madde varsa ADR 1.1.3.6.4 şu toplamı ister: kategori 1 miktarı × 50 + kategori 2 miktarı × 3 + kategori 3 miktarı × 1. Kategori 4 sıfır puandır. Toplam 1000'i aşmazsa muafiyet geçerlidir. Hesaba girecek “miktar” madde türüne göre değişir:
- Sıvılarda ambalajlardaki toplam litre
- Katılarda, sıvılaştırılmış ve çözünmüş gazlarda net kütle (kg)
- Sıkıştırılmış gazlarda kabın su kapasitesi (litre)
- Nesnelerde brüt kütle (kg); sınıf 1 nesnelerinde patlayıcı maddenin net kütlesi
Örnek hesap
Bir kamyonet şantiyeye şu yükü taşıyor: 200 litre PG II boya (UN 1263, kategori 2), 300 litre motorin bidonlarda (UN 1202, kategori 3) ve 50 kg UN 3077 çevreye zararlı katı (kategori 3).
- Boya: 200 × 3 = 600 puan
- Motorin: 300 × 1 = 300 puan
- UN 3077: 50 × 1 = 50 puan
- Toplam: 950 puan; 1000'in altında olduğu için muafiyet geçerli.
Boya 220 litreye çıkarsa toplam 1010 puana yükselir ve araç tam ADR kurallarına tabi olur: turuncu plaka, ADR sürücü belgesi, yazılı talimat ve tam ekipman gerekir. Sınırlı miktar (LQ) olarak taşınan ambalajlar bu hesaba dahil edilmez; ayrıntı sınırlı miktar maddesindedir.
Muafiyet altında hangi kurallar sürer?
1.1.3.6 muafiyeti “ADR'den tam muafiyet” değildir. Kalkan yükümlülükler turuncu plaka ve plakartlar, yazılı talimat, sürücünün ADR eğitim sertifikası, araç onayı ve tünel kısıtlamaları ile ADR'nin 9. bölümündeki araç yapım şartlarıdır. Şunlar ise geçerliliğini korur:
- Sınıflandırma, UN onaylı ambalaj, koli işaretleri ve ADR tehlike etiketleri
- Her kategori için toplam miktarı gösteren taşıma evrakı
- Araçta en az 2 kg kapasiteli kuru toz yangın söndürücü
- Sürücü ve yükleme personeli için ADR 1.3 kapsamında eğitim
- Birlikte yükleme yasakları ve yük emniyeti
- Ambalajları açmama, sigara yasağı, yükleme sırasında motoru durdurma
Sık yapılan hatalar
- Kategori yerine paketleme grubuna bakmak. Aynı PG'deki iki madde farklı kategoride olabilir.
- Litreyi ambalajın dış hacminden hesaplamak; esas olan içerik miktarıdır.
- Kategori 0 maddesi taşıyan aracı küçük miktar diye muaf saymak.
- Muafiyetli araçta yangın söndürücüyü ve taşıma evrakını eksik bırakmak; muafiyet bu iki şartı kaldırmaz.
Puan hesabı yükleme listesi kesinleşmeden yapılırsa araç tipi ve sürücü seçimi buna göre belirlenebilir; bu adım tehlikeli madde (ADR) taşımacılığı planlamasının parçasıdır.