Uzayabilir (teleskopik) dorse, iç içe geçen şasi kirişleri sayesinde platform boyu uzatılabilen yarı römorktur. Boşken standart dorse uzunluğunda yol alır; uzatıldığında kiriş, boru, kule segmenti ve prefabrik eleman gibi uzun yükleri taşır. Çekiciyle birlikte toplam uzunluk 16,50 metreyi aşarsa KGM'den özel izin alınması gerekir.
Teleskopik dorsenin yapısı nasıldır?
Dorsenin ana şasisi iki parçalı kutu kirişlerden oluşur: dış kiriş ön bölümde sabittir, iç kiriş onun içinden arkaya doğru kayar. Kirişler belirli aralıklarla delinmiştir; dorse istenen boya açıldıktan sonra pimler takılarak kilitlenir. Tek kademeli modellerde bir, çift veya üç kademeli modellerde iki-üç iç kiriş vardır. Uzatma miktarı modele göre değişir; birçok tasarımda platform kapalı boyunun yaklaşık iki katına kadar açılabilir.
Teleskopik yapı farklı platform tiplerine uygulanabilir. Düz platformlu modeller kiriş ve boru için, alçak tabanlı modeller ise hem uzun hem yüksek yükler için kullanılır. Tabanın alçaltıldığı tasarımların farkı semi-lowbed dorse ve lowbed dorse maddelerinde anlatılır.
Hangi yükler için kullanılır?
- Kirişler: Köprü ve viyadük için çelik veya öngermeli beton kirişler, 25–40 metreyi bulabilir.
- Boru ve boru demetleri: Boru hattı projelerinde 12 metreyi aşan çelik borular.
- Çelik yapı elemanları: Fabrika çatı makasları, kolonlar, vinç kirişleri.
- Rüzgâr santrali parçaları: Kule segmentleri ve bazı kanat tipleri. Çok uzun kanatlar için ayrı kanat taşıyıcıları kullanılır; yöntemler rüzgâr türbini kanadı taşıma maddesindedir.
- Prefabrik elemanlar: Uzun beton paneller ve kazıklar.
İş makinesi gibi kısa ama ağır yükler için teleskopik dorse ilk tercih değildir; bu yüklerin dorse seçimi iş makinesi taşımada hangi dorse maddesinde karşılaştırılır.
Uzunluk izni nasıl işler?
Karayolları Trafik Yönetmeliği'nin 128. maddesi çekici ve yarı römork katarının azami uzunluğunu 16,50 metre olarak belirler. Platform açıldığında bu sınır çoğu zaman aşılır; yük bölünemez nitelikteyse Karayolları Genel Müdürlüğü'nden Özel Yük Taşıma İzin Belgesi alınır. İzinde güzergâh, seyir saatleri ve gerekiyorsa eskort şartı yazılır; başvuru adımları KGM özel izni maddesinde anlatılır. Yükün dorsenin arkasından taşan kısmı da toplam uzunluğa katılır ve işaretlenmelidir.
Dönüş yarıçapı neden sorun olur?
Dorse uzadıkça king pin ile arka dingiller arasındaki mesafe artar. Virajda arka dingiller çekicinin izini takip etmez, içe doğru kayar. Bu iç kaçış, kavşakta kaldırıma, refüje, trafik levhasına ya da karşı şeride taşmak demektir. Uzun yükün arka ucu ise virajın dışına doğru savrulur. Bu nedenle uzun taşımalarda kavşaklar, köy içi geçişler ve otoyol giriş-çıkışları önceden ölçülür.
Arka dümenli dorseler ne sağlar?
Birçok teleskopik dorsede arka dingiller dümenlidir. Zorlamalı dümen sisteminde dingiller, çekici ile dorse arasındaki açıya bağlı olarak mekanik veya hidrolik yolla döner. Ek olarak uzaktan kumandalı manuel dümen bulunur: dar kavşakta bir operatör dorsenin arkasını yürüyerek yönlendirir. Böylece dorse, kendi uzunluğunun gerektirdiğinden çok daha dar bir alanda dönebilir.
| Özellik | Standart düz dorse | Teleskopik dorse |
|---|---|---|
| Platform boyu | Sabit, yaklaşık 13,6 m | Ayarlanabilir, yüke göre açılır |
| Dümenli dingil | Genellikle yok | Birçok modelde zorlamalı ve manuel dümen |
| İzin ihtiyacı | Yasal ölçülerde gerekmez | Uzatıldığında çoğu zaman gerekir |
| Boş dönüş | Normal araç | Kapatılıp yasal ölçüye döndürülür |
Sık yapılan hatalar
- Uzatmadan sonra kilit pimlerinin her iki taraftan oturduğunu kontrol etmemek.
- Yükü, ağırlık merkezi dingil grubuyla king pin arasında dengesiz kalacak şekilde konumlandırmak.
- Esnek yükü yalnız iki uçtan destekleyip ortada sarkmasına izin vermek.
- Kavşak etüdünü yalnız harita üzerinden yapmak.
Uzun yüklerin izin, eskort ve araç planlaması gabari dışı ve ağır yük taşımacılığı kapsamında birlikte ele alınır.