CIM taşıma senedi, COTIF Sözleşmesi'ne ekli CIM Birleşik Kuralları'na tabi demiryolu taşımalarında; SMGS senedi ise OSJD bünyesindeki SMGS Anlaşması'na tabi taşımalarda kullanılan sözleşme belgesidir. Avrupa–Asya hatlarında iki rejim birleşir; geçiş noktasında ya yeni senet düzenlenir ya da ortak CIM/SMGS senedi kullanılır.
İki ayrı demiryolu hukuku
Uluslararası demiryolu yük taşımacılığında iki büyük hukuk rejimi vardır. Birincisi, Bern merkezli Hükümetlerarası Uluslararası Demiryolu Taşımacılığı Örgütü OTIF'in yönettiği COTIF Sözleşmesi'dir. COTIF'in B ekini oluşturan CIM Birleşik Kuralları, eşya taşıma sözleşmesini düzenler; kökeni 1890'da kabul edilen CIM Sözleşmesi'ne dayanır. OTIF'in 51 üyesi ve 1 ortak üyesi vardır; Türkiye ve Avrupa ülkelerinin büyük kısmı bu rejimdedir. İkincisi, Varşova merkezli Demiryolları İşbirliği Örgütü OSJD bünyesindeki SMGS Anlaşması'dır. Rusya, Kazakistan ve diğer Orta Asya ülkeleri, Çin ve Moğolistan gibi ülkeler bu rejimde yer alır. Bazı ülkeler her iki sisteme de taraftır; hangi kuralın uygulanacağı güzergâha ve senede göre belirlenir.
Karşılaştırma
| Özellik | CIM | SMGS |
|---|---|---|
| Dayanak | COTIF Ek B, CIM Birleşik Kuralları | OSJD SMGS Anlaşması |
| Tipik coğrafya | Avrupa, Türkiye, Kuzey Afrika ve Orta Doğu'nun bir kısmı | Eski SSCB ülkeleri, Çin, Moğolistan ve diğer OSJD üyeleri |
| Sorumluluk sınırı | Kayıp için eksik brüt kilogram başına en fazla 17 hesap birimi (SDR) | Anlaşmanın güncel metnine ve beyan edilen değere göre |
| Senet | CIM taşıma senedi | SMGS taşıma senedi |
Taşıma senedi ne işe yarar?
Senet, gönderici ile taşıyıcı arasındaki taşıma sözleşmesinin delilidir ve yükle birlikte varış istasyonuna gider. Bir nüshası göndericide kalır; gönderici bununla yükün teslim edildiğini ispat eder ve gerektiğinde taşıma sırasında talimat verme hakkını kullanır. Karayolundaki CMR senedi gibi demiryolu senedi de ciro edilemez ve mülkiyeti temsil etmez; yük, senette adı yazılı alıcıya teslim edilir.
Ortak CIM/SMGS senedi
Avrupa ile Asya arasındaki bir taşıma, yolun bir kısmında CIM, kalan kısmında SMGS hukukuna tabidir. Eskiden rejimin değiştiği istasyonda yük için yeni bir senet yazılırdı; bu, zaman ve yazım hatası riski demekti. Ortak CIM/SMGS senedi, aynı formun her iki rejimde de taşıma senedi olarak kabul edilmesini sağlar. Bölümlerin her biri yine kendi hukukuna tabi kalır. Ortak senedin kuralları, Uluslararası Demiryolu Taşımacılığı Komitesi CIT'in OSJD ile birlikte geliştirdiği GLV-CIM/SMGS el kitabında yer alır. El kitabı 2006'dan beri uygulanır ve düzenli olarak güncellenir; amacı, senedin rejim değişim noktasında yeniden yazılmasına alternatif sunmaktır.
Transit gümrükte rolü
Taşıma senedi bir gümrük belgesi değildir, ama gümrükte sıkça kullanılır. Avrupa Birliği ve ortak transit ülkelerinde demiryolu için taşıma belgesine dayanan basitleştirmeler bulunabilir. Avrasya Ekonomik Birliği'nde de belirli koşullarda taşıma belgesi transit beyanı yerine geçebilir. Uygulamanın kapsamı ülkeye ve döneme göre değiştiğinden, taşıma öncesinde T1 transit beyanı gerekip gerekmediği gümrük müşaviriyle netleştirilmelidir.
Senet doldurulurken dikkat edilecekler
- Gönderici, alıcı ve istasyon adları ile istasyon kodları eksiksiz yazılır.
- Malın tanımı ve tarife pozisyonu ticari faturayla aynı olur.
- Vagon ya da konteyner numaraları ve mühür numaraları tek tek girilir.
- Taşıma ücretinin hangi bölüm için kim tarafından ödeneceği açıkça belirtilir.
- Eklenen belgeler (fatura, çeki listesi, sertifikalar) senette listelenir.
Sık yapılan hatalar
- Rejim değişim istasyonunu ve orada yapılacak işlemi planlamamak
- Ödeme hanelerini boş bırakıp varışta masraf tartışması yaşamak
- Senetteki ağırlık ile gümrük beyanındaki ağırlığı farklı yazmak
- Yol boyunca talimat verme (tasarruf) hakkının gönderende mi alıcıda mı olacağını belirlemeden göndermek
Demiryolu süreci demiryolu yük taşımacılığı maddesinde, gümrüklü taşımanın karayolu tarafı ise gümrüklü ve transit taşıma sayfasında anlatılır.