Uluslararası demiryolu yük taşımacılığında yük, vagonla ya da konteyner taşıyan blok trenlerle ülkeler arası hatlarda taşınır; taşıma CIM veya SMGS senediyle belgelenir, sınırda gümrük ve gerekirse ray açıklığı değişimi yapılır. Türkiye'de altyapıyı TCDD işletir; yük trenlerini TCDD Taşımacılık ve yetkilendirilmiş özel tren işletmecileri çalıştırır.
Türkiye'de kim taşır?
1 Mayıs 2013'te yayımlanan 6461 sayılı Türkiye Demiryolu Ulaştırmasının Serbestleştirilmesi Hakkında Kanun, altyapı ile tren işletmeciliğini ayırdı. TCDD altyapı işletmecisi olarak hatları yönetir. Yük ve yolcu trenlerini ise TCDD Taşımacılık A.Ş. ile Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı'nca yetkilendirilen demiryolu tren işletmecileri çalıştırır. Yük sahibi genellikle doğrudan işletmeciyle değil, kapasiteyi satın alan demiryolu operatörleri ya da forwarder'larla çalışır.
Vagon ve tren tipleri
| Tip | Uygun yük |
|---|---|
| Platform (konteyner) vagonu | 20 ve 40 feet konteynerler, takas kasaları |
| Kapalı vagon | Paletli ve ambalajlı genel kargo |
| Açık, yüksek kenarlı vagon | Kömür, maden, hurda gibi dökme yükler |
| Tanker vagon | Sıvı ve gaz yükler; tehlikeli maddelerde RID kuralları |
| Özel ve basık platformlu vagonlar | Ağır ve boyutlu makine parçaları |
Tek bir müşterinin yükünü kalkıştan varışa bölünmeden taşıyan trene blok tren denir; ayrıntılar blok tren maddesinde. Daha küçük hacimlerde vagonlar farklı trenlere eklenerek taşınır; bu yöntem daha esnektir ama manevra ve bekleme süreleri uzar.
Ana uluslararası bağlantılar
- Avrupa: Edirne Kapıkule üzerinden Bulgaristan'a. İstanbul'da Boğaz'ın iki yakası Marmaray tüneliyle bağlanır; Kasım 2019'da Çin'den Avrupa'ya giden ilk yük treni de bu tünelden geçti.
- Kafkasya ve Orta Asya: Bakü–Tiflis–Kars hattı üzerinden Gürcistan ve Azerbaycan'a, oradan Hazar Denizi'ni gemiyle geçerek Kazakistan ve Çin'e; bu bütünlüğe Orta Koridor denir.
- İran: Van Kapıköy üzerinden İran demiryolu ağına.
Ray açıklığı farkı ve aktarma
Türkiye, İran ve Avrupa'nın büyük kısmı 1.435 mm normal hat kullanır. Gürcistan, Azerbaycan, Rusya ve Orta Asya ülkeleri ise 1.520 mm geniş hattadır. Bu iki sistemin buluştuğu noktada ya yük aktarılır ya da vagonların bojileri değiştirilir. BTK hattında bu nokta Gürcistan'daki Ahılkelek'tir. Konteynerde aktarma vinçle hızlı yapılır; dökme ve paletli yükte aktarma daha uzun sürer ve hasar riskini artırır.
Taşıma adım adım
- Rota ve kapasite: Operatörden güzergâh, sefer günleri ve vagon/konteyner kapasitesi alınır.
- İlk kilometre: Yük, fabrikadan yükleme istasyonuna ya da terminale çoğunlukla karayoluyla getirilir.
- Yükleme ve sabitleme: Vagon içi istif, demiryolunun sarsıntı ve manevra kuvvetlerine göre yapılır.
- Belgeler: Taşıma senedi (CIM ya da SMGS) ve gümrük transit beyanı hazırlanır.
- Sınır ve aktarma: Gümrük işlemleri ve ray açıklığı değişimi yapılır.
- Son kilometre: Varış istasyonundan alıcıya teslim yine çoğunlukla karayoluyla tamamlanır.
Avantajlar ve dezavantajlar
- Uzun mesafede ağır ve hacimli yüklerde ton başına maliyet genellikle düşüktür.
- Ton-kilometre başına karbon salımı karayolundan düşüktür.
- Karayolundaki sürücü ve geçiş belgesi kısıtlarından etkilenmez.
- Buna karşılık sefer takvimine bağlıdır; aktarmalar, sınır beklemeleri ve vagon tedariki süreyi uzatabilir.
- Kapıdan kapıya taşıma için çoğu zaman iki uçta karayolu bağlantısı gerekir; bu yüzden demiryolu genellikle intermodal bir zincirin parçasıdır.
Karayolu bağlantısı ve alternatifi
Voltim Global'in demiryolu hizmeti bulunmuyor. Buna karşılık demiryolu zincirinin iki ucundaki karayolu bağlantısı ya da sefer takvimi uymadığında aynı güzergâh için uluslararası karayolu alternatifi, gerektiğinde konteyner taşımacılığı ile birlikte, partner taşıyıcılarla planlanabilir.