کریدور بینالمللی حملونقل شمال–جنوب (INSTC) شبکه حمل چندوجهی به طول حدود ۷٬۲۰۰ کیلومتر است که پایه آن در سالهای ۲۰۰۰ تا ۲۰۰۲ به دست روسیه، ایران و هند گذاشته شد و هند را از طریق ایران به روسیه و شمال اروپا وصل میکند. این کریدور از شاخههای دریایی، ریلی و جادهای تشکیل شده است؛ ترکیه از راه زمینی و از طریق گذرگاه گوربولاک–بازرگان به این شبکه متصل میشود.
INSTC به چه معناست؟
کریدور بینالمللی حملونقل شمال–جنوب، با کوته‌نوشت انگلیسی INSTC (International North–South Transport Corridor)، شبکه‌ای چندوجهی است که برای حمل بار میان اقیانوس هند و روسیه و شمال اروپا از طریق ایران طراحی شده است. بر اساس ارزیابی وزارت تجارت ترکیه درباره این کریدور، این شبکه شهر بمبئی در هند را از راه بنادر و راهآهن ایران تا فنلاند وصل میکند و حدود ۷٬۲۰۰ کیلومتر طول دارد. حمل چندوجهی یعنی یک محموله با بیش از یک نوع وسیله حمل، مانند کشتی، قطار و کامیون، به مقصد برسد؛ تفاوت اصطلاحات در مقاله حمل چندوجهی و اینترمودال توضیح داده شده است.
چه کسانی کریدور را بنیان گذاشتند و چه کشورهایی در آن مشارکت دارند؟
- ۲۰۰۰ تا ۲۰۰۲: روسیه، ایران و هند پایه این طرح را گذاشتند.
- سالهای بعد: کشورهایی از جمله ارمنستان، جمهوری آذربایجان، قزاقستان، بلاروس، تاجیکستان و ترکمنستان به این طرح پیوستند.
- ژانویه ۲۰۱۸: نخستین محموله از هند به روسیه از راه بندرعباس ارسال شد.
- ۶ مارس ۲۰۱۹: در همایشی که برای هماهنگی کریدور برگزار شد، افزون بر ایران و هند، ۱۲ کشور شرکت کردند و ترکیه نیز در میان شرکت‌کنندگان بود.
شاخههای کریدور و حلقه مفقوده آن کدام است؟
| بخش | محدوده | وضعیت شناخته‌شده |
|---|---|---|
| اتصال دریایی | بنادر هند – بندرعباس و چابهار در ایران | به گفته وزارت تجارت ترکیه، چابهار می‌تواند یکی از نقاط آغاز کریدور باشد |
| اتصال ریلی | خطی که از روسیه از طریق جمهوری آذربایجان به ایران می‌رسد | راهآهن ۱۶۴ کیلومتری قزوین–رشت در ۶ مارس ۲۰۱۹ افتتاح شد |
| راهآهن رشت–آستارا | حلقه مفقوده‌ای به طول حدود ۱۶۰ کیلومتر | روسیه و ایران در ۲۰۲۳ موافقتنامه امضا کردند؛ هزینه کل ۱٫۶ میلیارد یورو؛ زمانبندی ساخت هنوز قطعی نشده است |
| جاده | حمل با کامیون میان کشورهای کریدور | به گفته وزارت حملونقل روسیه، در سال ۲۰۲۵ در بخش جادهای کریدور ۱٫۲ میلیون تن بار حمل شد |
وزیر انرژی روسیه در فوریه ۲۰۲۶ اعلام کرده بود که مرحله اجرایی خط رشت–آستارا از ۱ آوریل ۲۰۲۶ آغاز میشود؛ به همین دلیل این خط در منابع هنوز اتصالی برنامه‌ریزی‌شده خوانده میشود. به گزارش خبرگزاری تاس، هدف این است که با تکمیل این خط، روسیه به بنادر خلیج فارس دسترسی ریلی پیوسته پیدا کند.
ترکیه چگونه به کریدور متصل میشود؟
ترکیه در شمار کشورهای بنیان‌گذار کریدور نیست، اما از گذرگاه گوربولاک–بازرگان به شبکه جادهای ایران وصل میشود. وزارت تجارت ترکیه نیز این کریدور را از نگاه ایران یکی از کوتاه‌ترین اتصالات به اروپا و ترکیه می‌داند. در عمل دو کاربرد برجسته است:
- بارهایی که از ترکیه به ایران و از طریق ایران به آسیای مرکزی می‌روند؛ این جهت در مقاله حمل زمینی از ترکیه به آسیای مرکزی شرح داده شده است.
- بارهایی که از روسیه با ترانزیت گمرکی از خاک ایران عبور می‌کنند و به ترکیه می‌رسند؛ این مدل در مقاله ترانزیت بار روسیه به ترکیه از ایران بررسی شده است.
در استفاده از کریدور به چه نکاتی باید توجه کرد؟
- سند ترانزیت: طبق سوابق سازمان ملل، روسیه، ایران و ترکیه عضو کنوانسیون تیر هستند و هند نیز در ۱۵ ژوئن ۲۰۱۷ به آن پیوست. از این رو بخش جادهای می‌تواند با کارنه تیر انجام شود.
- نقاط تخلیه و بارگیری مجدد: در حمل چندوجهی، هر بندر یا ایستگاه به معنای جابه‌جایی جداگانه، سند جداگانه و انتقال مسئولیت است؛ حدود مسئولیت در قرارداد حمل روشن میشود.
- یکسانی اسناد: شرح کالا، وزن و تعداد بسته در فاکتور، پکینگ لیست و CMR باید در همه نقاط انتقال یکسان بماند؛ ناهمخوانی یعنی کنترل جداگانه در هر مرز.
- رژیم‌های تحریم: رژیم‌های تحریمی سازمان ملل، اتحادیه اروپا و ایالات متحده درباره ایران وجود دارد؛ انطباق کالا و طرفین معامله را فرستنده و گیرنده از منابع رسمی بررسی می‌کنند. چارچوب بی‌طرفانه در مقاله مسئولیت رعایت تحریم‌ها آمده است.
- مدت حمل: برای کل کریدور مدت واحدی وجود ندارد؛ نوع حمل، تعداد نقاط انتقال و ازدحام مرزها تعیین‌کننده است.
اجرای عملی ترانزیت جادهای از روسیه از طریق ایران به ترکیه در صفحه خط ترانزیت روسیه–ایران–ترکیه آمده است. برای استعلام قیمت، محل بارگیری، محل تحویل، نوع کالا، ابعاد و وزن و تاریخ را از صفحه تماس بفرستید.