Bakü–Tiflis–Kars (BTK), Azerbaycan, Gürcistan ve Türkiye demiryolu ağlarını birbirine bağlayan, yaklaşık 827 km uzunluğundaki demiryolu hattıdır ve 30 Ekim 2017'de açılmıştır. Gürcistan'daki Ahılkelek'te geniş ve normal hat buluşur. Hat, Hazar Denizi üzerinden Orta Asya ve Çin'e uzanan Orta Koridor'un Kafkasya'daki demiryolu halkasıdır.
Güzergâh
Hat, Bakü'den başlayıp Azerbaycan demiryolu ağı üzerinden Gürcistan'a geçer, Tiflis yakınından güneybatıya dönerek Ahılkelek'e ulaşır ve oradan Türkiye sınırını aşarak Kars'a bağlanır. Projenin en önemli yeni yapım kısmı, daha önce demiryolu bağlantısı olmayan Kars ile Ahılkelek arasındaki yaklaşık 105 km'lik bölümdür; bunun yaklaşık 76 km'si Türkiye tarafında yer alır. Kars'tan sonra yük, Türkiye'nin normal hat ağı üzerinden iç bölgelere, limanlara ve Avrupa bağlantısına ulaşır.
Ahılkelek ve ray açıklığı değişimi
Azerbaycan ve Gürcistan, eski SSCB standardı olan 1.520 mm geniş hattı kullanır; Türkiye ise 1.435 mm normal hattadır. İki sistem Ahılkelek'te buluşur. Burada yük ya vinçle bir vagondan diğerine aktarılır ya da vagonların bojileri değiştirilir. Konteyner için aktarma hızlıdır; dökme ve paletli yükler ise daha fazla elleçleme ister. Bu nokta, hattın toplam süresini ve kapasitesini belirleyen başlıca darboğazlardan biridir.
Tarihçe ve güncel durum
| Tarih | Gelişme |
|---|---|
| 30 Ekim 2017 | Hattın resmî açılışı Bakü'de yapıldı; Kazakistan buğdayı taşıyan ilk tren Türkiye'ye doğru yola çıktı |
| 2023 – Mayıs 2024 | Gürcistan kesiminde modernizasyon nedeniyle hat yaklaşık bir yıl kapalı kaldı |
| Mayıs 2024 | Yük taşımacılığı yeniden başladı |
| 2 Haziran 2026 | Yenilenen hattın resmî açılış töreni Ahılkelek'te yapıldı; yıllık yük kapasitesinin 1 milyon tondan 5 milyon tona çıktığı açıklandı |
Kapasite ile fiilen taşınan miktar aynı şey değildir. Hattaki gerçek hacim; Hazar geçişi, aktarma noktaları ve vagon tedarikiyle belirlenir. Güncel trafik verisi için demiryolu işletmelerinin açıklamaları izlenmelidir.
Orta Koridor ile bağı
BTK, Çin'den Kazakistan'a, oradan Hazar Denizi'ni gemiyle geçip Azerbaycan'a ulaşan yükün Türkiye'ye ve Avrupa'ya kesintisiz demiryoluyla devam etmesini sağlar. Bu nedenle Orta Koridor olarak bilinen Trans-Hazar Uluslararası Taşıma Rotası'nın temel parçalarından biridir. Hat açılmadan önce Kafkasya'dan Türkiye'ye demiryoluyla geçiş yoktu; yükler Gürcistan'ın Karadeniz limanlarından gemiyle ya da karayoluyla devam ediyordu. Liman seçeneği bugün de kullanılıyor.
Hangi yükler için uygundur?
- Konteynerli genel kargo; aktarma kolaylığı nedeniyle en uygun yük türüdür
- Vagonla taşınabilen dökme ve yarı dökme yükler
- Uzun mesafede ton başına maliyetin önemli olduğu sanayi girdileri
Kullanırken nelere dikkat edilmeli?
- Toplam süre: Hazar geçişi, Ahılkelek aktarması ve sınır işlemleri birlikte hesaplanmalı.
- Belgeler: Güzergâh hem CIM hem SMGS rejimine girebilir; senet seçimi için bkz. SMGS ve CIM taşıma senedi.
- Gümrük: Birden fazla ülkeden geçildiği için transit rejimi önceden planlanmalı.
- Yükleme: Aktarma ve boji değişimine dayanıklı istif ve ambalaj kullanılmalı.
- Alternatif: Sefer ya da kapasite sorunu ihtimaline karşı yedek güzergâh belirlenmeli.
Sık yapılan hatalar
- Açıklanan kapasiteyi kesin sefer sıklığı gibi yorumlamak
- Ahılkelek aktarmasını süre planına katmamak
- Hazar'daki gemi bekleme süresini demiryolu planına katmamak; geçişin işleyişi Hazar Denizi feribot geçişi maddesinde
Aynı koridorda karayolu da bir seçenektir: Türkiye'den Gürcistan'a Sarp, oradan Azerbaycan'a giden tırlar Hazar'ı feribotla geçebilir; Rusya yönündeki karayolu seçenekleri Gürcistan üzerinden transit başlığında, kapıdan kapıya taşıma ise uluslararası karayolu taşımacılığı sayfasında ele alınır.