Türkiye–AB Gümrük Birliği, 1/95 sayılı Ortaklık Konseyi Kararıyla 1 Ocak 1996'da yürürlüğe giren ve sanayi ürünleri ile işlenmiş tarım ürünlerinde Türkiye ile AB arasındaki gümrük vergilerini ve miktar kısıtlamalarını kaldıran düzenlemedir. Türkiye üçüncü ülkelere AB'nin Ortak Gümrük Tarifesini uygular. Temel tarım ürünleri, demir-çelik ve hizmetler kapsam dışındadır.
Gümrük birliğini serbest ticaret anlaşmasından ayıran nedir?
Serbest ticaret anlaşmasında taraflar aralarındaki vergileri kaldırır ama üçüncü ülkelere kendi tarifelerini uygular; bu yüzden vergisiz geçiş için malın menşei kanıtlanır. Gümrük birliğinde ise taraflar dışarıya ortak bir tarife uygular. Bu yüzden birlik içinde menşe değil, serbest dolaşım statüsü aranır: Türkiye'de vergileri ödenmiş bir Hint ipliği veya bu iplikten dokunmuş kumaş, Türk menşeli olmasa da AB'ye vergisiz girebilir. Anlaşma türleri arasındaki fark serbest ticaret anlaşması maddesinde ele alınır.
Gümrük Birliği nasıl kuruldu?
- 1 Aralık 1964: Ankara Anlaşması yürürlüğe girdi ve gümrük birliğini ortaklığın son aşaması olarak öngördü.
- 1973: Katma Protokol geçiş döneminin koşullarını belirledi.
- 6 Mart 1995: Ortaklık Konseyi 1/95 sayılı Kararı kabul etti.
- 1 Ocak 1996: Gümrük Birliği yürürlüğe girdi; kapsamdaki ürünlerde vergiler sıfırlandı.
- 12 Mayıs 2015: Taraflar birliğin güncellenmesi ve kapsamının genişletilmesi konusunda uzlaştıklarını açıkladı; güncellenmiş bir metin henüz yürürlüğe girmedi.
Neyi kapsar, neyi kapsamaz?
| Alan | Durum | Ticarette kullanılan belge |
|---|---|---|
| Sanayi ürünleri | Kapsamda; vergi ve kota yok | A.TR dolaşım belgesi |
| İşlenmiş tarım ürünleri | Kapsamda; tarımsal bileşen için ayrı hesap yapılabilir | A.TR |
| Temel tarım ürünleri | Kapsam dışı; 1/98 sayılı Ortaklık Konseyi Kararıyla karşılıklı tercihli tavizler | EUR.1 veya EUR-MED |
| Demir-çelik (AKÇT ürünleri) | Kapsam dışı; ayrı serbest ticaret anlaşması | EUR.1 veya EUR-MED |
| Hizmetler, kamu alımları, taşımacılık | Kapsam dışı | – |
Son satır sahada en çok hissedilen boşluktur: Mal vergisiz dolaşır, ancak Türk tırları AB ülkelerinde geçiş belgesi kotaları ve sürücü vizesiyle uğraşmaya devam eder.
Ticarette nasıl işler?
Kapsamdaki eşyanın serbest dolaşımda olduğunu ihracatçı ülkenin yetkili makamlarınca düzenlenen A.TR dolaşım belgesi kanıtlar; ithalatçı ülke gümrüğü bu belgeyle vergi almaz. Belgenin düzenlenmesi A.TR dolaşım belgesi maddesinde, menşe belgesiyle farkı A.TR ile EUR.1 farkı maddesinde anlatılır. Gümrük vergisi kalksa da gümrük işlemi kalkmaz: AB'ye giren her sevkiyat için ithalat beyanı verilir, ithalat KDV'si ödenir ve ürün AB teknik mevzuatına (ör. CE işareti) uygun olmalıdır.
İhracatçı ve ithalatçı için pratik sonuçlar
- Türkiye'nin üçüncü ülke ithalatında uyguladığı temel gümrük vergisi oranları AB tarifesiyle uyumludur. Türkiye'nin buna ek olarak uyguladığı ilave gümrük vergisi ise ayrı bir yüktür.
- AB'nin serbest ticaret anlaşması imzaladığı ülkelerin malları Türkiye'ye AB üzerinden vergisiz girebilir; Türkiye aynı ülkeyle anlaşma yapana kadar Türk malları o pazarda vergi öder. Bu asimetri birliğin en çok eleştirilen yönüdür.
- Dahilde işleme kapsamında üçüncü ülke girdisiyle üretilen eşyaya A.TR düzenlenirken girdilerin vergi durumu kontrol edilmelidir.
Sık yapılan hatalar
- Tarım ürünü veya demir-çelik sevkiyatında A.TR düzenletmek; bu ürünlerde menşe belgesi gerekir.
- A.TR'yi menşe belgesi sanmak ve üçüncü ülkelerle tercihli ticarette kullanmaya çalışmak.
- Vergisi ödenmemiş üçüncü ülke malına A.TR almak.
- Ürünün kapsam içinde olup olmadığını GTİP düzeyinde kontrol etmemek; belirsiz durumlarda mevzuat danışmanlığı ile sınıflandırma ve belge türü önceden netleştirilmelidir.