Abandon (terk), sigortalının hasar görmüş ya da kurtarılması ekonomik olmayan mal üzerindeki tüm hak ve menfaatlerini sigortacıya bırakması ve karşılığında sigorta bedelinin tamamını talep etmesidir. Mal fiziken tamamen yok olmasa da kurtarma ve sevk maliyeti değerini aştığında, yani yapıcı tam ziya durumunda gündeme gelir.
Gerçek tam ziya, yapıcı tam ziya ve kısmi hasar
Nakliyat sigortasında hasar üç biçimde değerlendirilir. Abandon yalnız ortadaki durumda anlam taşır:
| Hasar türü | Ne anlama gelir? | Tazminat |
|---|---|---|
| Gerçek tam ziya | Mal yok olmuştur ya da niteliğini tamamen yitirmiştir; örneğin batan gemideki yük | Bedelin tamamı, terk ihbarı gerekmez |
| Yapıcı tam ziya | Mal fiziken vardır ama kurtarmak, onarmak ve varış yerine göndermek varıştaki değerinden pahalıya mal olur | Sigortalı terk ederse bedelin tamamı |
| Kısmi hasar | Malın bir kısmı hasarlıdır veya değer kaybı ölçülebilir | Hasar oranında ödeme |
İngiliz 1906 tarihli Deniz Sigortası Kanunu'nun (Marine Insurance Act) 60. bölümü yapıcı tam ziyayı tanımlar: sigorta konusu, gerçek tam ziya kaçınılmaz göründüğü için ya da kurtarma maliyeti kurtarıldıktan sonraki değerini aşacağı için makul olarak terk edilmişse. Yükte örnek: onarım ve varış yerine sevk masrafının, malın varıştaki değerini aşması. Yükün sigortalıdan sigortalı bir tehlike nedeniyle alınması ve geri alınma ihtimalinin düşük olması da bu kapsama girer.
Türk hukukunda abandon nerede düzenlenir?
6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu'nun sigorta hükümleri abandonu ayrı bir kurum olarak düzenlemez. Kanunun 1004. maddesindeki "terk", geminin sicildeki mülkiyetinden vazgeçilmesine ilişkin farklı bir kavramdır. Türkiye'de düzenlenen nakliyat poliçeleri büyük ölçüde Institute Cargo Clauses (ICC) klozlarına dayandığı için, abandon pratikte poliçedeki yapıcı tam ziya hükmü ve İngiliz hukuku uygulaması üzerinden işler. ICC'ye göre yapıcı tam ziya talebi, mal makul nedenlerle terk edilmedikçe ödenmez. Klozların yapısı için ICC (A), (B), (C) maddesine bakabilirsiniz.
Abandon süreci adım adım
- Olayın tespiti: Kaza, yangın, el koyma veya uzun süreli alıkoyma sigortacıya hemen bildirilir.
- Ekspertiz ve maliyet hesabı: Eksper kurtarma, onarım, yeniden ambalaj ve sevk masraflarını malın varıştaki değeriyle karşılaştırır. Süreç nakliyat ekspertizi maddesinde anlatılır.
- Terk ihbarı: Sigortalı, malı terk ettiğini sigortacıya yazılı ve gecikmeksizin bildirir. İhbar geciktirilirse talep kısmi hasar olarak değerlendirilebilir.
- Sigortacının kararı: Sigortacı terki kabul edebilir ya da reddedebilir. Ret, yapıcı tam ziya koşulları gerçekten varsa sigortalının hakkını tek başına ortadan kaldırmaz; uyuşmazlık ekspertiz ve gerekirse yargıyla çözülür.
- Ödeme ve hakların devri: Sigortalı bedelin tamamını alır; kalan mal ve üçüncü kişilere karşı haklar sigortacıya geçer.
- Enkaz ve rücu: Sigortacı kalan malı satarak bir kısmını geri kazanabilir ve sorumlu tarafa rücu edebilir.
Sigortacı neden terki reddedebilir?
Terki kabul eden sigortacı yalnız malı değil, malla birlikte gelen yükümlülükleri de devralabilir: enkaz kaldırma, imha, çevre temizliği veya liman ardiyesi gibi. Bu nedenle sigortacılar çoğu zaman tam ziya tazminatını öder ama malın mülkiyetini devralmayı reddeder. Bu durumda mal ve ilgili masraflar sigortalıda kalır; tarafların bu noktayı yazılı olarak netleştirmesi gerekir.
Neden uygulamada nadirdir?
Lojistikteki hasarların büyük çoğunluğu kısmi hasardır: ezilme, ıslanma, eksik teslim. Abandon daha çok gemi kazası, büyük yangın, uzun süreli el koyma veya kurtarılan ama ekonomik değeri kalmayan yüklerde görülür. Gemi kurtarma operasyonlarında ise önce genel avarya gündeme gelir; iki kavram birbirine karıştırılmamalıdır.
Sık yapılan hatalar
- Hasarlı malı sigortacının onayı olmadan satmak veya imha etmek. TTK'nın 1471. maddesi, hasarın saptanmasını güçleştirecek değişiklikleri sigortacının onayı ya da zararı azaltma amacı dışında yasaklar.
- Terk ihbarını eksper raporunu bekleyerek geciktirmek.
- Poliçedeki sigorta bedelinin malın gerçek değerinin altında kalması; tam ziyada bile ödeme bedelle sınırlıdır.
Yüksek değerli yüklerde teminatın kapsamı ve bedeli taşımadan önce nakliyat emtia sigortası çerçevesinde netleştirilmelidir.