Çarter parti (charter party), bir geminin tamamının veya bir kısmının belirli bir sefer ya da süre için kiralanmasına ilişkin şartları yazan sözleşme belgesidir. Üç temel türü vardır: sefer (yolculuk) çarteri, zaman çarteri ve çıplak gemi (bareboat) kiralaması. Proje yüklerinde ve dökme yüklerde, tarifeli hatların karşılayamadığı taşımalar için kullanılır.
Türk hukukunda karşılığı
Türk Ticaret Kanunu üç sözleşme tipini ayrı düzenler. Gemi kira sözleşmesinde kiraya veren, belirli bir süre için geminin kullanımını kira bedeli karşılığında kiracıya bırakır; belgesine "gemi kira çarter partisi" denir (TTK m. 1119–1120). Zaman çarterinde tahsis eden, donatılmış geminin ticari yönetimini belli bir süre için bırakır, teknik yönetim kendisinde kalır (TTK m. 1131). Yolculuk çarterinde taşıyan, geminin tamamını, bir kısmını veya belli bir yerini tahsis ederek eşyayı taşımayı üstlenir (TTK m. 1138); taraflar yolculuk çarter partisi düzenlenmesini isteyebilir (TTK m. 1139).
Türlerin karşılaştırması
| Kriter | Sefer çarteri | Zaman çarteri | Bareboat |
|---|---|---|---|
| Kiralanan | Belirli bir sefer için taşıma | Geminin belirli süre kullanımı | Mürettebatsız gemi |
| Ücret | Navlun (ton veya götürü) | Günlük kira (hire) | Kira bedeli |
| Yakıt ve liman giderleri | Genellikle armatör | Kiracı | Kiracı |
| Mürettebat | Armatör | Armatör | Kiracı |
| Yaygın standart form | GENCON | NYPE | BARECON |
Laytime ve demuraj maddesi
Sefer çarterinin en çok uyuşmazlık çıkaran bölümü yükleme ve boşaltma süreleridir. Laytime (yükleme süresi), gemi hazır olduğunda verilen hazırlık bildirimine (notice of readiness) bağlı olarak işlemeye başlar (TTK m. 1152–1153); başlangıç anı ve sayılmayan günler çarter partide ayrıca yazılır. Süre aşılırsa kiracı, sözleşmede kararlaştırılan demuraj (sürastarya parası) öder. TTK'ya göre sözleşmede sürastarya öngörülüp süresi belirtilmemişse bu süre on gündür; miktar kararlaştırılmamışsa taşıyanın zorunlu ve yararlı giderleri istenebilir (TTK m. 1154–1155). Hızlı tahliye için ödenen despatch ise erken bitirme primidir. Konteyner hatlarındaki demurajla karıştırılmaması için demuraj maddesine bakılabilir.
Standart formlar
Taraflar sözleşmeyi sıfırdan yazmak yerine BIMCO'nun standart formlarını kullanır. GENCON, BIMCO'nun genel amaçlı sefer çarteri formudur; ilk kez 1922'de hazırlanmış, son olarak 1994'te revize edilmiş ve 2022'de kapsamlı biçimde yenilenmiştir. GENCON 2022'nin eşlik eden konşimentosu CONGENBILL 2022'dir. Zaman çarterinde NYPE, çıplak gemi kiralamasında BARECON yaygındır. Formların üzerine eklenen "rider" maddeleri işe özel şartları taşır.
Liner taşımacılıktan farkı
Tarifeli (liner) taşımada gemi ilan edilmiş takvimle düzenli limanlara uğrar; şartlar taşıyanın konşimento koşullarıyla belirlenir ve yük sahibi yalnız yer satın alır. Çarterde gemi, liman, tarih ve elleçleme koşulları pazarlıkla belirlenir. Konşimento çarter partiye atıf yapıyorsa, belge devredilirken çarter partinin bir sureti yeni hamile ibraz edilmelidir (TTK m. 1237).
Proje ve dökme yüklerde kullanım
- Ağır ve gabari dışı ekipman: gemi vinci, güverte alanı ve istif planı yüke göre seçilir; çoğunlukla parça çarter veya tam gemi kiralanır. Bkz. breakbulk yük.
- Dökme yük: tahıl, maden, kömür gibi yüklerde tam gemi sefer çarteri olağandır; dökme yük taşımacılığı maddesi yöntemleri anlatır.
- Yük sahipleri genellikle bir gemi brokeri aracılığıyla teklif alır; proje programı gemi müsaitliğine göre kurulur.
Sık yapılan hatalar
- Laytime'ın hangi günlerde işlediğini (hafta sonu, tatil, hava koşulu istisnaları) belirsiz bırakmak
- Kara bacağındaki gecikmeyi gemi demurajıyla ilişkilendirmeden planlamak
- Satış sözleşmesindeki teslim şeklini çarter şartlarıyla uyumlaştırmamak
Çarter seçeneği proje lojistiği planlamasında liman, kara taşıması ve gümrük adımlarıyla birlikte değerlendirilir.