Sea waybill (deniz yük senedi), taşıma sözleşmesini ve malın teslim alındığını gösteren ama kıymetli evrak olmayan, devredilemez bir deniz taşıma belgesidir. Mal, orijinal belge ibraz edilmeden, belgede adı yazılı alıcıya kimliğini kanıtlaması üzerine teslim edilir. Bu yüzden konşimentoya göre daha hızlıdır; buna karşılık belgeyle mal satılamaz veya teminat verilemez.
Konşimentodan temel farkı
Konşimentoda taşıyan, malı yalnız belgeyi ibraz eden meşru hamile teslim eder (TTK m. 1228). Emre yazılı konşimento ciroyla el değiştirir, malı temsil eder. Sea waybill'de bu işlev yoktur: belge "non-negotiable" ibaresi taşır, alıcı adı sabittir ve varışta orijinal aranmaz. Taşıyan yalnız malı doğru kişiye teslim ettiğinden emin olmak için alıcının kimliğini ve yetkisini kontrol eder.
Belgenin taraflar arasındaki kuralları çoğunlukla Uluslararası Denizcilik Komitesi'nin (CMI) 1990 tarihli Deniz Yük Senedi Tek Tip Kuralları'na atıfla belirlenir; BIMCO'nun GENWAYBILL formu bu tür standart belgelere örnektir.
Karşılaştırma tablosu
| Özellik | Orijinal konşimento | Telex release | Sea waybill |
|---|---|---|---|
| Kıymetli evrak mı? | Evet | Orijinal düzenlenir, ama yükleme limanında taşıyana iade edilir | Hayır |
| Ciroyla devir | Mümkün (emre yazılıysa) | Teslimden sonra mümkün değil | Mümkün değil |
| Varışta orijinal | Gerekir | Gerekmez | Gerekmez |
| Kim teslim alır? | Meşru hamil | Belgedeki alıcı | Belgedeki alıcı |
| Kayıp riski | Yüksek | Çıkışta biter | Yok |
Telex release'te önce orijinal konşimento düzenlenir, sonra yükleme limanında taşıyana iade edilir ve varış acentesine teslim talimatı gönderilir. Sea waybill'de baştan orijinal set yoktur. İki yöntemin ayrıntısı telex release ve seaway bill maddesinde anlatılır.
Hangi durumlarda tercih edilir?
- Grup şirketleri arasındaki sevkiyatlar
- Peşin ödemeli veya açık hesapla çalışılan, güvenilir alıcılara satış
- Malın, kuryeyle gönderilen belgeden önce varabildiği kısa deniz hatları
- Yolda satılması planlanmayan yükler
Ödemenin belgeye bağlı olduğu işlerde ise uygun değildir: satıcı belgeyi elinde tutarak malı kontrol edemez. Vesaik mukabili ödemede sea waybill satıcıyı korumaz.
Akreditifte kullanılabilir mi?
Akreditif metni açıkça izin veriyorsa kullanılabilir. ICC'nin UCP 600 kuralları ciro edilemez deniz yük senedini ayrı bir belge türü olarak düzenler (m. 21). Ancak banka belgeyi elinde tutsa bile mal üzerinde kontrol sağlamaz; bu yüzden bankalar genellikle tam set emre yazılı konşimento ister. Akreditifli satışta belge türü, akreditif açılmadan önce alıcıyla netleştirilmelidir.
Kim düzenler, nasıl talep edilir?
Sea waybill'i deniz yolu taşıyanı veya onun adına acentesi düzenler. Gönderici belge türünü yükleme talimatında "sea waybill" olarak seçer; seçim yapılmazsa hatlar çoğunlukla orijinal konşimento düzenler. Belge, gemi kalktıktan sonra elektronik kopya olarak gönderilir ve alıcı varış acentesine kimliğini ve yetkisini kanıtlayarak ordino alır. Forwarder'ın düzenlediği house belgelerde de aynı seçim yapılabilir; master ve house belgelerin türleri birbirinden farklı olabilir.
Gönderenin kontrol hakkı
CMI kurallarına göre gönderen, mal alıcıya teslim edilinceye kadar taşıyana talimat vererek alıcı adını değiştirebilir. Bu hak sözleşmeyle alıcıya devredilebilir; belgeye bu yönde bir kayıt düşülürse gönderen sonradan alıcıyı değiştiremez. Ödeme güvencesi isteyen alıcılar bu kaydı talep eder.
Sık yapılan hatalar
- Ödeme alınmadan sea waybill ile sevk etmek
- Alıcı unvanını eksik yazmak; varışta kimlik eşleşmesi yapılamaz
- Akreditif şartı konşimento iken sea waybill sunmak
Konteyner sevkiyatlarında belge türünün seçimi konteyner taşımacılığı planının bir parçası olarak yükleme talimatında belirtilir.