Rota optimizasyonu, bir veya birden fazla aracın hangi yükü alacağını, durakları hangi sırayla ve hangi yoldan dolaşacağını; mesafe, süre ve maliyeti birlikte hesaplayarak bulan planlama yöntemidir. Yazılımlar araç kapasitesini, teslim saat aralıklarını, sürücü mola kurallarını, yol yasaklarını ve geçiş ücretlerini kısıt olarak alır ve toplam maliyeti en düşük seferi önerir.
Rota optimizasyonu hangi problemi çözer?
Navigasyon uygulaması bir aracı A noktasından B noktasına en hızlı yoldan götürür. Rota optimizasyonu ise aynı anda çok sayıda aracı, durağı ve kuralı ele alır: Hangi yük hangi araca verilecek, duraklar hangi sırayla ziyaret edilecek, sürücü nerede mola verecek? Yöneylem araştırmasında bu soruya araç rotalama problemi (Vehicle Routing Problem, VRP) denir. Tek araçlı hâli gezgin satıcı problemine indirgenir. Yalnız 10 durak için 3.628.800 farklı sıralama vardır; durak sayısı arttıkça bu sayı katlanarak büyüdüğü için yazılımlar her ihtimali denemez, sezgisel algoritmalarla kısa sürede iyi bir çözüm arar.
Hangi veriler hesaba katılır?
- Mesafe ve süre matrisi: Duraklar arası kilometre ile saate ve trafiğe göre değişen sürüş süresi.
- Zaman pencereleri: Fabrikanın yalnız 08.00–16.00 arasında mal kabul etmesi, limanın kapanış saati, randevulu boşaltma.
- Araç kapasitesi: Ağırlık, hacim, palet yeri veya ldm; frigorifik, ADR'li ya da lowbed gibi ekipman şartı.
- Sürücü kuralları: AB'de 561/2006 sayılı Tüzük ve AETR'ye göre günlük sürüş en çok 9 saattir (haftada iki kez 10 saat), kesintisiz 4,5 saatlik sürüşün ardından en az 45 dakikalık mola gelir. Ayrıntılar sürücü çalışma ve dinlenme süreleri maddesindedir.
- Yasaklar: Hafta sonu ve tatil günü tır yasakları, ADR tünel kodları, köprü tonaj ve yükseklik sınırları.
- Maliyet kalemleri: Yakıt, otoyol ve köprü ücretleri, feribot veya RoRo bileti, sürücü konaklaması.
Rota optimizasyonu nasıl yapılır?
- Veriyi temizlemek: Adresler koordinata çevrilir, yanlış konumlar düzeltilir. Fabrika kapısı yerine idari binanın koordinatı girilmişse plan sahada işlemez.
- Kısıtları ayırmak: Hangi kuralın kesin (yasak, kapasite), hangisinin esnek (tercih edilen saat) olduğu belirlenir. Esnek kurallar modele ceza puanıyla girer.
- Amacı seçmek: Toplam kilometre, araç sayısı, en uzun turun süresi veya toplam maliyet; hangisi en aza indirilecekse plan ona göre şekillenir.
- Çözümü sınamak: Algoritma planı önerir, planlamacı yerel bilgiyle düzeltir: sınır kapısındaki kuyruk, alıcının öğle arası, dar sokakta dönemeyen dorse.
- Canlı güncellemek: Sefer başladıktan sonra GPS araç takibi verisiyle sapmalar görülür ve kalan duraklar yeniden sıralanır. Günlük araç takibi ve raporlama aynı veriyi müşteriye aktarır.
Şehir içi dağıtım ile uluslararası sefer arasındaki fark
| Ölçüt | Çok duraklı dağıtım | Uzun mesafe uluslararası sefer |
|---|---|---|
| Durak sayısı | Günde onlarca durak | Genellikle 1–5 yükleme ve boşaltma noktası |
| Asıl zorluk | Durak sırası ve saat aralıkları | Sınır kapısı, geçiş izni, sürüş süresi, gemi saati |
| Karar değişkeni | Sıralama ve araç ataması | Güzergâh koridoru, transit ülke, mola ve konaklama yeri |
| Belirsizlik kaynağı | Trafik | Gümrük ve sınır bekleme süresi |
| Yeniden planlama | Gün içinde birkaç kez | Olay bazlı, sefer boyunca |
Uluslararası seferde en kısa güzergâh çoğu zaman en ucuzu değildir. Türkiye'den Orta Avrupa'ya giden bir tırda Bulgaristan–Sırbistan koridoru mu, yoksa Trieste'ye RoRo bağlantısı mı seçileceğine karar verilirken transit izinleri, geçiş ücretleri, sürücü vizesi ve gemi tarifesi birlikte tartılır. Avrupa'daki tır sürüş yasakları da varış gününü belirleyebilir: Cuma öğleden sonra sınırı geçemeyen bir araç pazartesiye kalabilir.
Sık yapılan hatalar
- Yalnız kilometreyi en aza indirmek. Ücretli otoyol daha kısa olsa da toplamda daha pahalı olabilir.
- Yükleme ve boşaltma sürelerini modele koymamak.
- Yasal molaları plan dışı bırakmak. Bu durumda kâğıt üzerindeki varış saati gerçekleşmez.
- Kötü veriyle çalışmak. Yapay zekâ destekli planlama araçları da hatalı adres ve eksik kısıtla hatalı plan üretir.