FIFO, LIFO ve FEFO, depodan hangi stok partisinin önce çıkacağını belirleyen üç yöntemdir. FIFO'da ilk giren parti ilk çıkar, LIFO'da son giren parti ilk çıkar, FEFO'da ise son kullanma tarihi en yakın olan parti önce sevk edilir. Hangisinin seçileceği ürünün raf ömrüne, mevzuata ve deponun raf düzenine bağlıdır.
Stok çıkış yöntemi depoda neyi belirler?
Bir sipariş geldiğinde toplayıcı aynı ürün koduna ait birkaç paletten birini seçmek zorundadır. Bu paletler farklı tarihlerde teslim alınmış, farklı üretim partilerinden gelmiş ve farklı son kullanma tarihleri taşıyor olabilir. Çıkış kuralı tanımlanmazsa toplayıcı en kolay ulaştığı paleti alır; arkadaki eski stok yaşlanır, modası geçer ya da bozulur. Yöntemin iki ayrı boyutu vardır: malın fiziksel olarak hangi sırayla çıktığı ve muhasebede satılan malın maliyetinin hangi alış fiyatıyla hesaplandığı. Bu iki konu birbirine karıştırılmamalıdır; bu madde fiziksel akışı anlatır.
FIFO: ilk giren ilk çıkar
İlk teslim alınan parti ilk sevk edilir. Yedek parça, tekstil, ambalaj malzemesi, elektronik ürün gibi zamanla eskiyen veya model değiştiren ürünlerde varsayılan kuraldır. Sıralama mal kabul tarihine göre yapıldığı için uygulaması en basit yöntemdir.
LIFO: son giren ilk çıkar
En son gelen parti önce çıkar. Bozulmayan ve yığın hâlinde tutulan malzemelerde bu düzen kendiliğinden oluşur: kum, mıcır, kömür, tuğla, inşaat demiri. Yeni gelen yük öne veya üste konduğu için önce o alınır. Raf ömrü olan ambalajlı üründe LIFO, en arkadaki paletin aylarca hatta yıllarca beklemesine yol açar.
FEFO: son kullanma tarihi en yakın olan ilk çıkar
Giriş tarihi değil, son kullanma tarihi esas alınır. İlaç, gıda, kozmetik, boya ve bazı kimyasallar için doğru yöntemdir. Daha geç teslim alınmış bir parti daha kısa ömürlüyse önce o sevk edilir. AB İyi Dağıtım Uygulamaları (GDP) Kılavuzu'nun 5.5 bölümü, ilaç stoklarının FEFO ilkesine göre döndürülmesini ve istisnaların kayda geçirilmesini ister; ayrıntılar ilaç depolamada GDP kuralları maddesinde yer alır.
| Yöntem | Uygun ürünler | İzlenen veri | Uyumlu raf düzeni |
|---|---|---|---|
| FIFO | Yedek parça, tekstil, elektronik, ambalaj | Mal kabul tarihi | Akışlı (gravity) raf, iki uçtan erişilen drive-through raf |
| LIFO | Dökme ve bozulmayan malzeme | Giriş sırası yeterli | Drive-in raf, push-back raf, açık stok sahası |
| FEFO | İlaç, gıda, kozmetik, kimyasal | Lot numarası ve son kullanma tarihi | Her palete doğrudan erişilen seçici raf |
Yöntem depo yerleşimini nasıl değiştirir?
Çıkış kuralı kâğıt üzerinde kalmaz, raf tipinde karşılık bulur. Tek taraftan yüklenip boşaltılan drive-in raflarda koridora en son giren palet ilk çıkar; bu yapı doğası gereği LIFO çalışır. FIFO isteniyorsa ya iki uçtan erişilen drive-through düzen ya da paletin kendi ağırlığıyla ön yüze kaydığı akışlı raf kurulur. FEFO'da her paletin adresi ve lot bilgisi sistemde tutulmalıdır; bu nedenle tek tek erişilebilen seçici raf tercih edilir ve toplama listesini depo yönetim sistemi (WMS) üretir. Raf tiplerinin kapasite ve maliyet farkları depo raf sistemleri başlığı altında karşılaştırılır.
FEFO adım adım nasıl uygulanır?
- Mal kabulde her palete parti numarası, üretim ve son kullanma tarihi okunabilir etiketle işlenir.
- WMS'te ürün kartına çıkış kuralı ve gerekiyorsa müşteri bazında asgari kalan raf ömrü tanımlanır. Örneğin bir alıcı raf ömrünün en az yarısı kalmış ürün kabul ediyorsa sistem daha kısa ömürlü partiyi o siparişe atamaz.
- Toplayıcı el terminaliyle paleti okuttuğunda sistem yanlış partiyi reddeder.
- Son kullanma tarihi yaklaşan stok raporu düzenli izlenir; satılamayacak partiler karantina adresine alınır.
- Periyodik sayımda farklar lot bazında aranır; FEFO uygulanan depoda depo stok sayımı da lot ve son kullanma tarihi kırılımında yapılır.
Muhasebede LIFO kullanılabilir mi?
Fiziksel akıştan bağımsız olarak, stok maliyetinin hesaplanmasında UFRS'ye dayanan TMS 2 / IAS 2 Stoklar standardı LIFO'ya yer vermez. Birbirinin yerine geçebilen stoklar için yalnız FIFO ve ağırlıklı ortalama maliyet formülleri kabul edilir. Vergi değerlemesi için ayrıca Vergi Usul Kanunu hükümlerine bakılmalıdır. Depo operasyonu muhasebe yöntemine göre kurulmak zorunda değildir; birçok işletme FEFO ile sevk edip ortalama maliyetle değerleme yapar.
Sık yapılan hatalar
- Raf ömrü olan üründe FEFO yerine FIFO uygulamak: geç gelen ama kısa ömürlü parti rafta unutulur.
- Drive-in raf kurup FIFO akışı beklemek.
- Lot bilgisini yalnız palet seviyesinde tutmak; palet bölündüğünde iz kaybolur.
- İade gelen ürünü kontrol etmeden yeni stok gibi rafa yerleştirmek.
Voltim Global bu konuda nasıl destek verir?
Voltim Global, partner depolarla yürüttüğü depolama ve dağıtım operasyonlarında parti ve son kullanma tarihi takibini sevkiyat planına bağlar. Ürün tipine göre hangi çıkış kuralının işleneceği depo girişinden önce müşteriyle birlikte belirlenir.